![\"\"](\"http:\/\/100zastu.pl\/wp-content\/uploads\/2019\/02\/dalrymple-koh-i-noor-20190131-poziom-300x199.jpg\")
<\/p>\n<\/p>\n
Rekomendacja: 5\/7<\/strong><\/span> Nazw\u0119 Koh-i-noor pami\u0119tam z wczesnego dzieci\u0144stwa… W pierwszej po\u0142owie lat 50. (chyba jeszcze przed \u015bmierci\u0105 Stalina) ojciec przywi\u00f3z\u0142 z dziennikarskiego wypadu do Pragi (tej czeskiej naturalnie…) dla m\u0142odszego brata i dla mnie wielk\u0105 niebiesk\u0105 pluszow\u0105 ma\u0142p\u0119-przytulank\u0119 (nazwan\u0105 Fifa) i okaza\u0142e p\u0142askie blaszane pud\u0142o z kompletem 144 (wtedy namacalnie nauczy\u0142em si\u0119 co znaczy tuzin i gros…) r\u00f3\u017cnokolorowych, egzotycznie pachn\u0105cych kredek. Wszystkie na drewnianej obsadce wyt\u0142oczone mia\u0142y napis (z\u0142oconymi literami): Koh-i-noor Hardtmuth Ceske Budejovice. Zanim si\u0119 zu\u017cy\u0142y (a trwa\u0142o to kilka lat…), nazwa wry\u0142a mi si\u0119 w pami\u0119\u0107, a jej sk\u0142adniki \u2013 dzi\u0119ki obja\u015bnieniom ojca oraz encyklopedii Trzaski, Everta i Michalskiego \u2013 mia\u0142em dok\u0142adnie rozpracowane… William Dalrymple, Anita Anand Koh-i-noor. Historia najs\u0142ynniejszego diamentu \u015bwiata Prze\u0142o\u017cy\u0142 Krzysztof Ob\u0142ucki Oficyna Literacka Noir sur Blanc, Warszawa 2019 Rekomendacja: 5\/7 Ocena ok\u0142adki: 4\/5 Diamenty \u2013 nasi najlepsi przyjaciele… Nazw\u0119 Koh-i-noor pami\u0119tam z wczesnego dzieci\u0144stwa… W pierwszej po\u0142owie lat 50. (chyba jeszcze przed \u015bmierci\u0105 Stalina) ojciec przywi\u00f3z\u0142 z dziennikarskiego wypadu do Pragi (tej czeskiej naturalnie…) dla m\u0142odszego brata i dla mnie wielk\u0105 niebiesk\u0105 pluszow\u0105 ma\u0142p\u0119-przytulank\u0119 (nazwan\u0105 Fifa) i okaza\u0142e p\u0142askie blaszane pud\u0142o z kompletem 144 (wtedy namacalnie nauczy\u0142em si\u0119 co znaczy tuzin i gros…) r\u00f3\u017cnokolorowych, egzotycznie pachn\u0105cych kredek. Wszystkie na drewnianej obsadce wyt\u0142oczone mia\u0142y napis (z\u0142oconymi literami): Koh-i-noor Hardtmuth Ceske Budejovice. Zanim si\u0119 zu\u017cy\u0142y (a trwa\u0142o to kilka lat…), nazwa wry\u0142a mi si\u0119 w pami\u0119\u0107, a jej sk\u0142adniki \u2013 dzi\u0119ki obja\u015bnieniom ojca oraz encyklopedii Trzaski, Everta i Michalskiego \u2013 mia\u0142em dok\u0142adnie rozpracowane… Zw\u0142aszcza ten Koh-i-Noor \u2013 brylant koronny Imperium Brytyjskiego, obci\u0105\u017cony histori\u0105 krwaw\u0105, pe\u0142n\u0105 wojennego zgie\u0142ku, zbrodni i wszelakiej nikczemno\u015bci, jednym przynosz\u0105cy szcz\u0119\u015bcie, innym wieczn\u0105 kl\u0105tw\u0119 i \u015bmier\u0107 \u2013 to dzia\u0142a\u0142o na wyobra\u017ani\u0119. Zagadki, w\u0142adza, po\u017c\u0105danie, terror – czemu ta krystaliczna posta\u0107 w\u0119gla ma tak\u0105 moc (i cen\u0119)? Dobre pytanie… A dobra odpowied\u017a? – Bo \u0142adnie wygl\u0105da, jak nic innego na \u015bwiecie? Bo nie ma jej zbyt wiele? Bo rozbudza…<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":1397,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"book_review_cover_url":"","book_review_title":"","book_review_series":"","book_review_author":"","book_review_genre":"","book_review_isbn":"","book_review_publisher":"","book_review_release_date":"","book_review_format":"","book_review_pages":"","book_review_source":"","book_review_rating":"","book_review_summary":""},"categories":[36,25,234],"tags":[240,158],"wppr_data":{"cwp_meta_box_check":"No"},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1395"}],"collection":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=1395"}],"version-history":[{"count":4,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1395\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":2450,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1395\/revisions\/2450"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/1397"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=1395"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=1395"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=1395"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}
\nOcena ok\u0142adki: 4\/5<\/strong><\/span><\/p>\nDiamenty \u2013 nasi najlepsi przyjaciele…<\/span><\/h3>\n
\nZw\u0142aszcza ten Koh-i-Noor \u2013 brylant koronny Imperium Brytyjskiego, obci\u0105\u017cony histori\u0105 krwaw\u0105, pe\u0142n\u0105 wojennego zgie\u0142ku, zbrodni i wszelakiej nikczemno\u015bci, jednym przynosz\u0105cy szcz\u0119\u015bcie, innym wieczn\u0105 kl\u0105tw\u0119 i \u015bmier\u0107 \u2013 to dzia\u0142a\u0142o na wyobra\u017ani\u0119. Zagadki, w\u0142adza, po\u017c\u0105danie, terror – czemu ta krystaliczna posta\u0107 w\u0119gla ma tak\u0105 moc (i cen\u0119)? Dobre pytanie… A dobra odpowied\u017a? – Bo \u0142adnie wygl\u0105da, jak nic innego na \u015bwiecie? Bo nie ma jej zbyt wiele? Bo rozbudza niekontrolowane emocje, \u017c\u0105dze, rojenia? Ale dlaczego? Nie wiadomo. Natura ludzka, a osobliwie natura umys\u0142u, jest nadal nieodgadniona. Wszystko wskazuje bowiem na to, \u017ce specyficzne w\u0142a\u015bciwo\u015bci fizykochemiczne diament\u00f3w i ich oszlifowanej postaci \u2013 brylant\u00f3w \u2013 wywo\u0142uj\u0105 w populacji ludzkiej trwa\u0142e (i w zasadzie niezmienne od pokole\u0144…) halucynacje, dotycz\u0105ce mniemanej warto\u015bci tych\u017ce kryszta\u0142\u00f3w. Bo jak inaczej wyt\u0142umaczy\u0107 zbiorow\u0105 (w zasadzie powszechn\u0105 \u2013 pod ka\u017cd\u0105 szeroko\u015bci\u0105 i d\u0142ugo\u015bci\u0105 geograficzn\u0105, w ka\u017cdej cywilizacji) i trwaj\u0105c\u0105 tyle tysi\u0105cleci nieprzerwanie po dzi\u015b dzie\u0144, wiar\u0119 w ich warto\u015b\u0107, moc i nadprzyrodzone w\u0142a\u015bciwo\u015bci? Halucynacja, nie inaczej… Cokolwiek to jest \u2013 fakty wydaj\u0105 si\u0119 oczywiste: przetworzony, przeobra\u017cony fizycznie w\u0119giel to co\u015b wi\u0119cej, ni\u017c tylko wybryk Matki-Natury. Ale co dok\u0142adnie?
\nKamie\u0144, zwany Koh-i-noorem (po prostu zwyczajnie, bezpretensjonalnie i skromnie: G\u00f3ra \u015awiat\u0142a w sanskrycie i kilku wywodz\u0105cych si\u0119 ze\u0144 j\u0119zykach…) powsta\u0142 w g\u0142\u0119binach p\u0142yty wulkanicznej Dekanu, zastyg\u0142ej na powierzchni skorupy ziemskiej grubej mieszaniny ska\u0142, wyrzuconych w trakcie jednej z wi\u0119kszych i d\u0142u\u017cej trwaj\u0105cych erupcji gor\u0105cej lawy. Na powierzchni Ziemi niewiele jest \u015blad\u00f3w aktywno\u015bci wulkanicznej r\u00f3wnych rozmiar\u00f3w… Gdy ska\u0142y Dekanu wystyg\u0142y, zabra\u0142a si\u0119 za nie woda z prastarych rzek, kt\u00f3re \u2013 zanim wysch\u0142y na dobre \u2013 wyp\u0142uka\u0142y i osadzi\u0142y ogromne po\u0142acie piaskowo-\u017cwirowych delt, koryt rzecznych, niecek i innych aluwialnych twor\u00f3w geologicznych. Niekt\u00f3re z ziaren tego piasku lub \u017cwirku by\u0142y produktami termobarycznej metamorfozy w\u0119gla w ska\u0142ach wulkanicznych. No, diamentami po prostu… Najwi\u0119ksze osi\u0105ga\u0142y rozmiary ziarenek zb\u00f3\u017c a nawet grochu, trafia\u0142y si\u0119 okazy wielko\u015bci pestek czere\u015bni… A z piask\u00f3w krainy zwanej Golkond\u0105 wydobyto tak\u017ce kilka okaz\u00f3w wielko\u015bci kurzego jaja, a zapewne i wi\u0119kszych. Wszystkie przecudnej urody…
\nCzy by\u0142 w\u015br\u00f3d nich Koh-i-noor, a je\u015bli tak, to konkretnie gdzie i kiedy wykopany? Prawdopodobnie, ale \u015bcis\u0142ych \u017ar\u00f3d\u0142owych danych brak. Gdyby to by\u0142o w Chinach, natrafiliby\u015bmy na pewno na precyzyjne zapiski archiwalne, cho\u0107by dzienne raporty wydobycia w kopalniach, czy rejestry wyp\u0142at premii dla kopaczy. Ale to Indie \u2013 lekko szalone, anarchistyczne, jurodiwe, uduchowione. Z wielu wzgl\u0119d\u00f3w nie ma te\u017c sposobno\u015bci przeprowadzenia bada\u0144 \u015bledczych, por\u00f3wnawczych przy pomocy spektroskopii, mikroskopii elektronowej, analizy fizykochemicznej na poziomie atomowym. Zreszt\u0105 po co? Dla Hindus\u00f3w, Sikh\u00f3w, Pasztun\u00f3w, Afga\u0144czyk\u00f3w i innych lud\u00f3w Indyjskiego P\u00f3\u0142wyspu, niezale\u017cnie od wiary, jaka wyznaj\u0105, ten kamie\u0144 \u2013 Koh-i-noor \u2013 nie ma warto\u015bci materialnej, tylko symboliczn\u0105, transcendentaln\u0105, zgo\u0142a metafizyczn\u0105. Jest po prostu Okiem Boga – narz\u0119dziem, kt\u00f3rym si\u0142y wy\u017csze kontroluj\u0105 \u015bwiat,zagl\u0105daj\u0105 w ludzkie dusze, rejestruj\u0105 uczynki, ustawiaj\u0105 kolejk\u0119 i przywileje reinkarnacji. Temu, kto go posiada, przynosi szcz\u0119\u015bcie, \u017cadnej kl\u0105twy nie \u015bci\u0105ga \u2013 przeciwnie: dowodzi, \u017ce posiadacz pokona\u0142 swoich wrog\u00f3w i mo\u017ce si\u0119 cieszy\u0107 blaskiem, kt\u00f3ry kamie\u0144 roztacza, bo to widomy znak przychylno\u015bci bog\u00f3w. Istotnie, gdy si\u0119 zastanowi\u0107 bli\u017cej, co\u015b w tym podej\u015bciu jest… Przecie\u017c bogobojni, przes\u0105dni mieszka\u0144cy krain na po\u0142udnie od Himalaj\u00f3w i Karakorum nie wariowaliby tak na punkcie klejnot\u00f3w z Golkondy, gdyby wierzyli, \u017ce przynosz\u0105 pecha, nieszcz\u0119\u015bcia i \u015bmier\u0107. Te gadki i bajdy o kl\u0105twach, rzucanych na posiadaczy wielkich diament\u00f3w, to fabularne wymys\u0142y przybysz\u00f3w z Europy i p\u00f3\u0142nocy Azji. Fakt \u2013 wlok\u0142a si\u0119 za kamieniami \u015bmier\u0107 i inne nieszcz\u0119\u015bcia \u2013 taka karma… Ale zdobywcy za to mieli si\u0119 dobrze, cho\u0107 na og\u00f3\u0142 kr\u00f3tko. Brylant\u00f3w bowiem zawsze by\u0142o mniej ni\u017c dzielnych wojownik\u00f3w czy zr\u0119cznych kombinator\u00f3w.
\nW starych kronikach, boskich legendach i ksi\u0119gach religijnych wielkie kamienie roztaczaj\u0105 sw\u0105 moc od dawna. Tyle \u017ce pod r\u00f3\u017cnymi nazwami, a ich opisy s\u0105 niejednoznaczne, metaforyczne i nie zawieraj\u0105 konkretnych gemmologicznych wskaz\u00f3wek. Skoro si\u0119 o nich wspomina, to znaczy na pewno jedynie to, \u017ce istnia\u0142y. Ale do identyfikacji to za ma\u0142o… Sytuacja uleg\u0142a zmianie, gdy terytoria Indii j\u0119li penetrowa\u0107 pierwsi przybysze z Europy: portugalscy kupcy zak\u0142adaj\u0105cy faktorie na wybrze\u017cach (w\u015br\u00f3d nich pi\u0119kne miasto Goa), agenci handlowi, awanturnicy, dyplomaci… Wielu z nich spisywa\u0142o relacje, bli\u017csze stanowi faktycznemu spraw na P\u00f3\u0142wyspie. Opisy skarb\u00f3w Indii zajmowa\u0142y w tych relacjach poczesne miejsce. Gdy w 1600 roku kr\u00f3lowa El\u017cbieta I podpisa\u0142a edykt ustanawiaj\u0105cy monopol handlowy na rzecz za\u0142o\u017conej przez prywatnych inwestor\u00f3w Angielskiej Kompanii Wschodnioindyjskiej, penetracja Indii przybra\u0142a formy zorganizowane. Socjusze Kompanii \u2013 d\u017centelmeni zainteresowani mno\u017ceniem zysk\u00f3w per fas et nefas \u2013 nie wzdragali si\u0119 przed \u017cadnym bandyckim (przepraszam: kapitalistycznym) numerem i roztoczyli \u015bcis\u0142y, acz dyskretny nadz\u00f3r na polityk\u0105 Indii, by nic nie umkn\u0119\u0142o ich uwadze, a osobliwie \u2013 skarby w pa\u0142acach maharad\u017c\u00f3w, cesarzy, kr\u00f3l\u00f3w i pomniejszych w\u0142adc\u00f3w. Tote\u017c w\u0119dr\u00f3wki i krwawe przygody Koh-i-noora w ci\u0105gu ostatnich mniej wi\u0119cej pi\u0119ciuset lat s\u0105 w miar\u0119 dobrze udokumentowane i skoordynowane z politycznymi i spo\u0142ecznymi dziejami Indii.
\nDalrymple plotki i mity o Koh-i-noorze wyrzuci\u0142 na \u015bmietnik. Zw\u0142aszcza raport Theo Metcalfe’a, urz\u0119dnika magistratu w Delhi \u2013 lekkoducha i hazardzisty, dla gubernatora; Metcalfe po prostu pozbiera\u0142 legendy i plotki na bazarze w Delhi… Dalrymple wesp\u00f3\u0142 z Anit\u0105 Anand (specjalistk\u0105 w kwestii stara\u0144 wsp\u00f3\u0142czesnych pa\u0144stw i obywateli p\u00f3\u0142wyspu o… zwrot brylantu) napisa\u0142 tylko to, co by\u0142o udokumentowane, z obfitymi szczeg\u00f3\u0142ami i budz\u0105c\u0105 zazdro\u015b\u0107 pieczo\u0142owito\u015bci\u0105. Etap\u00f3w i fragment\u00f3w w\u0119dr\u00f3wki klejnotu przez ziemie, kr\u00f3lestwa, miasta, czas i ludzkie r\u0119ce oczywi\u015bcie tu nie stre\u015bcimy. Zamiast tego pozwolimy sobie tylko pomie\u015bci\u0107 ostrze\u017cenie: lektura wymaga niezwykle wzmo\u017conej uwagi i staranno\u015bci w zapami\u0119tywaniu, dat, nazwisk i miejsc oraz nieco perwersyjnej \u201erozdzielczo\u015bci\u201d percepcji podczas zg\u0142\u0119biania opis\u00f3w wyrafinowanych rodzaj\u00f3w gwa\u0142townej \u015bmierci i tortur. Sam przyznaj\u0119, \u017ce niekt\u00f3re z nich robi\u0105 wra\u017cenie mro\u017c\u0105ce… O kilku nie mia\u0142em poj\u0119cia \u2013 na przyk\u0142ad wsypanie do ust i gard\u0142a solidnej porcji… prochu strzelniczego i odpalenie… Sam opis procedury ju\u017c wymaga niez\u0142ej odporno\u015bci na makabr\u0119, a co dopiero szczeg\u00f3\u0142owy raport post factum…
\nA sam klejnot? No c\u00f3\u017c, \u017caden z jego prawowitych (lub nie…) hinduskich, mogolskich czy afga\u0144skich w\u0142a\u015bcicieli nie mia\u0142 szans w starciu z cierpliw\u0105 i morderczo skuteczn\u0105 Kompani\u0105 Wschodnioindyjsk\u0105. Ostatnim rodowitym mieszka\u0144cem P\u00f3\u0142wyspu, kt\u00f3ry mia\u0142 go w d\u0142oni, by\u0142 maharad\u017ca Pend\u017cabu \u2013 kr\u00f3lestwa Sikh\u00f3w \u2013 dziesi\u0119cioletni Dalip Singh. W pa\u0142acu w Lahore 29 marca 1849 roku podpisa\u0142 akt kapitulacji w wojnie Sikh\u00f3w przeciw wojskom Kompanii. Koh-i-noora przej\u0119li Anglicy. Udzia\u0142owcy Kompanii i brytyjska administracja Indii postanowili przekaza\u0107 klejnot swej kr\u00f3lowej \u2013 Wiktorii. Teraz le\u017cy w skarbcu koronnym; czasem pojawia\u0142 si\u0119 na szczycie jednej z imperialnych koron Zjednoczonego Kr\u00f3lestwa. Kr\u00f3lowa El\u017cbieta II go nie nosi, chocia\u017c w legendy o kl\u0105twie oczywi\u015bcie oficjalnie nie wierzy…
\nTomasz Sas<\/strong>
\n(17 02 2019)<\/strong><\/p>\n
\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"