![\"\"](\"http:\/\/100zastu.pl\/wp-content\/uploads\/2019\/01\/saunders-lincoln-20181120-poziom-300x225.jpg\")
<\/p>\n<\/p>\n
Rekomendacja: 4\/7<\/strong><\/span> Koncept nienowy: zmarli maj\u0105 sw\u00f3j \u015bwiat, w kt\u00f3rym kontynuuj\u0105… Nikt w literaturze nie spo\u017cytkowa\u0142 go lepiej, wyrazi\u015bciej i pi\u0119kniej ni\u017c ameryka\u0144ski poeta Edgar Lee Masters w \u201eUmar\u0142ych ze Spoon River\u201d (1915). Reszta to ch\u0142am (wyj\u0105wszy mo\u017ce zabawn\u0105 Fannie Flagg i jej niedawne \u201eCa\u0142e miasto o tym m\u00f3wi\u201d). Nawet je\u015bli kto\u015b wnikliwie przestudiowa\u0142 \u201eTybeta\u0144sk\u0105 Ksi\u0119g\u0119 Umar\u0142ych\u201d i wielkim umys\u0142em swym zg\u0142\u0119bia\u0142 tanatologiczn\u0105 koncepcj\u0119 bardo \u2013 czyli osobliwego stanu po\u015bredniego egzystencji duszy po \u015bmierci pierwotnego cia\u0142a-nosiciela do momentu wej\u015bcia w nowy stan powt\u00f3rnych lub zgo\u0142a kolejnych narodzin, reinkarnacji \u2013 to literacki rezultat tej lekcji nie dor\u00f3wna Mastersowi. Zw\u0142aszcza gdy poziom dowcipu zbli\u017ca si\u0119 niebezpiecznie do finezji spisywanych pod ko\u0142derk\u0105 w gimnazjalnym internacie elukubracji Alfreda Jarry’ego… George Saunders Lincoln w bardo Prze\u0142o\u017cy\u0142 Micha\u0142 K\u0142obukowski Wydawnictwo Znak, Krak\u00f3w 2018 Rekomendacja: 4\/7 Ocena ok\u0142adki: 4\/5 Na granicy \u015bwiat\u00f3w: hucpa czy arcydzie\u0142o? Koncept nienowy: zmarli maj\u0105 sw\u00f3j \u015bwiat, w kt\u00f3rym kontynuuj\u0105… Nikt w literaturze nie spo\u017cytkowa\u0142 go lepiej, wyrazi\u015bciej i pi\u0119kniej ni\u017c ameryka\u0144ski poeta Edgar Lee Masters w \u201eUmar\u0142ych ze Spoon River\u201d (1915). Reszta to ch\u0142am (wyj\u0105wszy mo\u017ce zabawn\u0105 Fannie Flagg i jej niedawne \u201eCa\u0142e miasto o tym m\u00f3wi\u201d). Nawet je\u015bli kto\u015b wnikliwie przestudiowa\u0142 \u201eTybeta\u0144sk\u0105 Ksi\u0119g\u0119 Umar\u0142ych\u201d i wielkim umys\u0142em swym zg\u0142\u0119bia\u0142 tanatologiczn\u0105 koncepcj\u0119 bardo \u2013 czyli osobliwego stanu po\u015bredniego egzystencji duszy po \u015bmierci pierwotnego cia\u0142a-nosiciela do momentu wej\u015bcia w nowy stan powt\u00f3rnych lub zgo\u0142a kolejnych narodzin, reinkarnacji \u2013 to literacki rezultat tej lekcji nie dor\u00f3wna Mastersowi. Zw\u0142aszcza gdy poziom dowcipu zbli\u017ca si\u0119 niebezpiecznie do finezji spisywanych pod ko\u0142derk\u0105 w gimnazjalnym internacie elukubracji Alfreda Jarry’ego… W systemie religijnych wierze\u0144 chrze\u015bcijan najbli\u017cszy poj\u0119ciu barda by\u0142by czy\u015bciec, gdyby nie to, \u017ce ta idea przechowalni dusz ma charakter r\u00f3wnie ostateczny – przes\u0105dzony jak idee niebieskiego raju i otch\u0142ani piekielnych… Ale to bardo u Saundersa to jednak czysty buddyzm w ortodoksyjnej wersji lamaizmu Nyingma; 60-letni ameryka\u0144ski profesor uniwersytecki z Syracuse w Nowej Anglii jest bowiem praktykuj\u0105cym wyznawc\u0105 tego religijnego obrz\u0105dku… Nic w tym…<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":1361,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"book_review_cover_url":"","book_review_title":"","book_review_series":"","book_review_author":"","book_review_genre":"","book_review_isbn":"","book_review_publisher":"","book_review_release_date":"","book_review_format":"","book_review_pages":"","book_review_source":"","book_review_rating":"","book_review_summary":""},"categories":[17],"tags":[235],"wppr_data":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1359"}],"collection":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=1359"}],"version-history":[{"count":3,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1359\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":1562,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1359\/revisions\/1562"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/1361"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=1359"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=1359"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=1359"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}
\nOcena ok\u0142adki: 4\/5<\/strong><\/span><\/p>\nNa granicy \u015bwiat\u00f3w: hucpa czy arcydzie\u0142o?<\/span><\/h3>\n
\nW systemie religijnych wierze\u0144 chrze\u015bcijan najbli\u017cszy poj\u0119ciu barda by\u0142by czy\u015bciec, gdyby nie to, \u017ce ta idea przechowalni dusz ma charakter r\u00f3wnie ostateczny – przes\u0105dzony jak idee niebieskiego raju i otch\u0142ani piekielnych…
\nAle to bardo u Saundersa to jednak czysty buddyzm w ortodoksyjnej wersji lamaizmu Nyingma; 60-letni ameryka\u0144ski profesor uniwersytecki z Syracuse w Nowej Anglii jest bowiem praktykuj\u0105cym wyznawc\u0105 tego religijnego obrz\u0105dku… Nic w tym dziwnego ani niepokoj\u0105cego \u2013 buddyzm i liczne jego mutacje zajmuj\u0105 poczesne miejsce w statystykach religii \u201edrugiego wyboru\u201d w\u015br\u00f3d populacji ameryka\u0144skiej profesury i w og\u00f3le tzw. eggsheads \u2013 jajog\u0142owych intelektualist\u00f3w. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 poprzestaje na praktykowaniu wyrafinowanej medytacji, oczyszczaj\u0105c cia\u0142o i umys\u0142 w stopniu nieosi\u0105galnym dla nas, profan\u00f3w. Ale s\u0105 w\u015br\u00f3d nich twardzi profesjonali\u015bci, zgo\u0142a jogini, zdobywaj\u0105cy stopnie lamaickich wtajemnicze\u0144 i swobodnie poruszaj\u0105cy si\u0119 w \u015bwiecie staro\u017cytnych ksi\u0105g Lamrimu oraz elitarnych pism lamaickich teozof\u00f3w tudzie\u017c obja\u015bniaczy zawi\u0142o\u015bci ca\u0142ego intelektualnego systemu \u017cycia po \u017cyciu. Sk\u0105d si\u0119 to bierze? Moda, owczy p\u0119d, sk\u0142onno\u015bci masochistyczne \u2013 czy mo\u017ce autentyczne poszukiwanie zagubionej lub odebranej to\u017csamo\u015bci, wiary, sp\u00f3jnej wizji \u015bwiata? To wszystko by\u0107 mo\u017ce.
\nDroga Saundersa do pisarstwa te\u017c nie by\u0142a konwencjonalna. W 1981 roku dosta\u0142 dyplom in\u017cyniera geofizyka w s\u0142awnej Colorado School of Mines – Szkole G\u00f3rniczej stanu Colorado. Do 1996 roku pracowa\u0142 w firmach poszukuj\u0105cych z\u0142\u00f3\u017c mineralnych tu i \u00f3wdzie na \u015bwiecie jako geometra, uprawniony mierniczy i analityk danych; m.in. szuka\u0142 ropy naftowej na Sumatrze. Ale w 1988 roku zdoby\u0142 tytu\u0142… magistra sztuki (w dziedzinie kreatywnego pisania) na Uniwersytecie Syracuse; przy okazji na tym samym kursie pisarstwa… wyhaczy\u0142 \u017con\u0119 Paul\u0119 Redick, co wystawia jego kwalifikacjom in\u017cynierskim (podzielno\u015b\u0107 uwagi, sk\u0142onno\u015b\u0107 do dobrze skalkulowanego ryzyka) najwy\u017csze \u015bwiadectwo. Jego pierwsze pisarskie pr\u00f3by to kr\u00f3tkie opowiadania publikowane w magazynowych wydaniach czo\u0142owych ameryka\u0144skich gazet codziennych lub w ambitnych luksusowych miesi\u0119cznikach, jak \u201eHarper’s\u201d, \u201eNew Yorker\u201d czy \u201eEsquire\u201d. A poniewa\u017c by\u0142y to produkcje nagradzane i w og\u00f3le zauwa\u017cone na rynku, gdy Saunders zdecydowa\u0142 si\u0119 porzuci\u0107 poszukiwanie ropy i gazu \u0142upkowego, w 1997 roku jego macierzysty uniwerek Syracuse zaryzykowa\u0142, by zatrudni\u0107 swego absolwenta jako nauczyciela kreatywnego pisarstwa.
\nKreatywne pisarstwo to wielki edukacyjny biznes w USA. Nie wiem, czy w\u015br\u00f3d paru tysi\u0119cy ameryka\u0144skich uniwersytet\u00f3w \u2013 od wielkich, s\u0142awnych firm z Ivy League i kalifornijskich gigant\u00f3w pocz\u0105wszy, po zapyzia\u0142e uczelnie stanowe, komunalne, prywatne, wyznaniowe i prowincjonalne colleges \u2013 znajdzie si\u0119 cho\u0107 jeden, kt\u00f3ry n i e oferuje nauki kreatywnego pisania. Do obs\u0142ugi tego rynku trzeba tysi\u0119cy fachowc\u00f3w. Najs\u0142awniejsze i najbogatsze uczelnie sta\u0107 na zatrudnianie nawet noblist\u00f3w, zdobywc\u00f3w Oscar\u00f3w (za scenariusze), laureat\u00f3w Pulitzera, Bookera, stypendyst\u00f3w Guggenheima czy Mac Arthura. Reszta rekrutuje talenty mniejszego kalibru; istnieje nawet wewn\u0119trzny rynek wymiany mi\u0119dzy uniwerkami; jeden specjalista mo\u017ce dzi\u0119ki temu sp\u0119dzi\u0107 semestr w Wisconsin, kolejny w Alabamie, a nast\u0119pny w Maine. Do wyposa\u017cenia intelektualnego nauczyciela pisarstwa nale\u017cy nieodmiennie krajowy spis adres\u00f3w… wypo\u017cyczalni przyczepek samochodowych typu U-haul, na kt\u00f3re da si\u0119 upchn\u0105\u0107 par\u0119set (do tysi\u0105ca nawet…) ksi\u0105\u017cek i troch\u0119 ciuch\u00f3w. Reszta statk\u00f3w czeka w umeblowanym domku na nowym kampusie… W ka\u017cdym razie korpus nauczycieli pisarstwa to osobna, specyficzna grupa wyposa\u017cona w cechy profesjonalne, umo\u017cliwiaj\u0105ce przetrwanie i sukces (przed\u0142u\u017cenie kontraktu…). Mizogin z zadatkami na pustelnika, pozbawiony poczucia humoru, umiej\u0119tno\u015bci erystycznych tudzie\u017c osobistego wdzi\u0119ku nie utrzyma si\u0119 w bran\u017cy…
\nSaunders musia\u0142 mie\u0107 wiele pozytywnych, po\u017c\u0105danych na rynku cech, skoro tkwi w bran\u017cy wiele lat, a przecie\u017c nigdy nie by\u0142 znanym pisarzem \u2013 ani nawet \u201eznanym nieznanym pisarzem\u201d. Jego niewielki dorobek (kilkana\u015bcie opowiada\u0144 i nowelek, felietony w gazetach) nie powala\u0142 krytyki na kolana. Ale w 2006 roku dosta\u0142 dwa wa\u017cne stypendia: fundacji Guggenheima i Mac Arthura; zw\u0142aszcza to drugie jest powa\u017cnym wyr\u00f3\u017cnieniem. Nie mo\u017cna si\u0119 o nie ubiega\u0107. To komisja sama przeczesuje kampusy, wydawnictwa, firmy w Dolinie Krzemowej, szpitale, laboratoria, kolonie artystyczne w Nowym Jorku i Kalifornii, by wyselekcjonowa\u0107 kilkunastu \u2013 kilkudziesi\u0119ciu beneficjent\u00f3w (w roku 2006 by\u0142o ich akurat 25…) i da\u0107 \u201egrant dla geniusza\u201d – czek na p\u00f3\u0142 miliona dolar\u00f3w. Nie wiem, jak to spo\u017cytkowa\u0142; zdaje si\u0119, \u017ce wyda\u0142 tom swych opowiada\u0144 i co\u015b tam sprzeda\u0142 do filmu. Dopiero w 2017 roku wystrzeli\u0142 do czo\u0142\u00f3wki, publikuj\u0105c u Bloomsbury’ego \u201eLincolna w bardo\u201d – sw\u0105 pierwsz\u0105 powie\u015b\u0107, od razu wyr\u00f3\u017cnion\u0105 Nagrod\u0105 Bookera, przyj\u0119t\u0105 z aplauzem przez krytyk\u0119 i czytelnik\u00f3w w USA. Uniwersytet Syracuse nie musi si\u0119 ju\u017c martwi\u0107, \u017ce przedwcze\u015bnie czy na wyrost da\u0142 mu tenur\u0119, czyli gwarancj\u0119 zatrudnienia na czas nieokre\u015blony… Teraz Saunders na rynku edukacyjnym jest wart tyle z\u0142ota, ile sam wa\u017cy. Aby zaprzepa\u015bci\u0107 sw\u0105 pozycj\u0119, musia\u0142by zrobi\u0107 co\u015b znacznie gorszego ni\u017c na przyk\u0142ad regularne nasikiwanie w buty jego magnificencji…
\nCo\u015b w tym jego dziele pewnie jest, skoro sama Zadie Smith kwituje \u201eLincolna…\u201d s\u0142owem \u201earcydzie\u0142o\u201d, a Thomas Pynchon (tak, ten sam tajemniczy odludek i geniusz…) zdumiewa si\u0119, jaki\u017c to nastrojony g\u0142os Saundersa jest \u2013 \u201epe\u0142en gracji, mroczny, autentyczny i zabawny\u201d. Co\u015b w tym tkwi. Ale co? Wielko\u015bci prozy nie mierzy si\u0119 poziomem satysfakcji wydawc\u00f3w ani zachwytem krytyk\u00f3w. Wi\u0119c nie forma, nie zgodno\u015b\u0107 z aktualnie obowi\u0105zuj\u0105cym wzornikiem, ale kategoria \u201eog\u00f3lne wra\u017cenie artystyczne\u201d (jak niegdy\u015b w s\u0119dziowaniu jazdy figurowej na lodzie). Czyli inaczej m\u00f3wi\u0105c \u2013 indywidualne przekonanie, nabywane przez czytelnik\u00f3w po lekturze; czy da si\u0119 takie dane zsumowa\u0107, zobiektywizowa\u0107 i nazwa\u0107? Pewnie tak, tylko po co?
\nC\u00f3\u017c zatem takiego niezwyk\u0142ego uczyni\u0142 Saunders? Tybeta\u0144skie rusztowanie swej tanatologicznej ja\u017ani, podobno jeszcze niegotowej na Przej\u015bcie, wype\u0142ni\u0142 niezwykle osobliw\u0105 histori\u0105… W lutym 1862 roku, gdy ameryka\u0144ska wojna secesyjna, cho\u0107 ju\u017c by\u0142a krwawa i bezlitosna, dopiero si\u0119 rozkr\u0119ca\u0142a, 16. prezydent Stan\u00f3w Zjednoczonych Abraham Lincoln prze\u017cy\u0142 rodzinn\u0105 tragedi\u0119 \u2013 po nied\u0142ugiej chorobie (opisanej jako rodzaj gor\u0105czki, mo\u017ce tyfus…) odszed\u0142 z tego \u015bwiata jedenastoletni synek pa\u0144stwa Lincoln\u00f3w \u2013 William, ukochany przez ojca, kt\u00f3ry wielkie w nim pok\u0142ada\u0142 nadzieje… Prezydent popad\u0142 w jakowe\u015b osobliwe ot\u0119pienie, s\u0142abo kontaktowa\u0142 si\u0119 z otoczeniem (a przecie\u017c wojna!); wed\u0142ug utajnionych raport\u00f3w policyjnych kilkakrotnie nawiedza\u0142 grobowiec, w kt\u00f3rym Williama pochowano, otwiera\u0142 trumn\u0119 i bra\u0142 zw\u0142oki na r\u0119ce… Dramat dotkni\u0119tego tym sytuacyjnym stuporem ojca wielki by\u0142 i niew\u0105tpliwy…
\nAle dla Saundersa waszyngto\u0144ski cmentarz Oak Hill to jedna z ekspozytur barda \u2013 wed\u0142ug filozofii buddyjskiej czego\u015b w rodzaju przechowalni dusz, stanu zawieszenia przed inkarnacj\u0105 w inny stan skupienia, przed wcieleniem si\u0119 w now\u0105 pow\u0142ok\u0119 biologiczn\u0105, w innym \u015bwiecie, innej epoce, z innym przeznaczeniem. Najwy\u017csza Istota \u2013 In\u017cynier Dusz czerpie z takiego sk\u0142adziku zgodnie z zapotrzebowaniem. Zapas z lat ubieg\u0142ych ma niema\u0142y, a tu jeszcze wojna przyspiesza gromadzenie rezerw. Przybycie m\u0142odego Lincolna, a zw\u0142aszcza czu\u0142e odwiedziny, praktykowane przez jego ojca, uruchomi\u0142y w \u015brodowisku bardowian niewczesne nadzieje – na zmiany, powroty, nowe przeznaczenia… Przeto t\u0142umy j\u0119\u0142y nawiedza\u0107 miejsce odpoczynku Williama Lincolna, sk\u0142adaj\u0105c wymowne supliki wszelkiego rodzaju, opowiadaj\u0105c dziecku \u017cywoty swe. Wyobra\u017ania, historyczna wiedza Saundersa tudzie\u017c sprawno\u015b\u0107 j\u0119zykowa najwy\u017cszej pr\u00f3by (wielokrotnie wy\u017csza ni\u017c wymagana od przeci\u0119tnego nauczyciela kreatywnego pisania…) znajduj\u0105 wreszcie swe uj\u015bcie. Saunders nadaje spo\u0142eczno\u015bci bardowia\u0144skich dusz osobliwe cechy indywidualne, tworz\u0105c wyimaginowany portret zbiorowy spo\u0142eczno\u015bci ameryka\u0144skiej pierwszej polowy XIX stulecia: czarnych niewolnik\u00f3w, bia\u0142ych bandzior\u00f3w, mieszcza\u0144skich hipokryt\u00f3w, drobnych kombinator\u00f3w na dorobku, starego postkolonialnego patrycjatu, dam o rozmaitej proweniencji i takich\u017ce zatrudnieniach, m\u0142odych sto\u0142ecznych paso\u017cyt\u00f3w, pr\u00f3\u017cniak\u00f3w i obibok\u00f3w oraz kogo tam jeszcze mu fantazja tudzie\u017c spisy ludno\u015bci podsun\u0119\u0142y…
\nSaunders ma sw\u0105 socjologiczn\u0105 panoram\u0119 rozpisan\u0105 na postacie monologuj\u0105ce, uprawiaj\u0105ce dysputy, dialogi i wielog\u0142osowe palawery, a jednocze\u015bnie ich oracje wprowadzaj\u0105 do tekstu didaskalia, komentarze, scenografi\u0119 i pejza\u017ce… A do tego ka\u017cda z postaci ma sw\u00f3j specyficzny j\u0119zyk. Ile si\u0119 ten t\u0142umacz napracowa\u0142! Szacunek mu za to i chwa\u0142a… Cho\u0107 odnosz\u0119 wra\u017cenie, \u017ce za bardzo si\u0119 natyra\u0142, id\u0105c tropem autora. Saunders bowiem nie tylko wyra\u017anie, fantazyjnie i ornamentacyjnie zr\u00f3\u017cnicowa\u0142 j\u0119zyki. On niekt\u00f3rym z nich nada\u0142 w zapisie cechy dyslektyczne, by pog\u0142\u0119bi\u0107 r\u00f3\u017cnorodno\u015b\u0107 \u2013 tak, jakby dusze gwarzy\u0142y z b\u0142\u0119dami ortograficznymi. No i te wykropkowane wulgaryzmy duch\u00f3w pa\u0144stwa Betsy i Eddiego Baron\u00f3w! Kocham ci\u0119, ch..u\u00a0 j…ny<\/em> – nale\u017cy do moich ulubionych fraz z dzie\u0142a Saundersa… Troch\u0119 si\u0119 to wydaje przekombinowane, przedobrzone. No, ale ameryka\u0144skie kampusy uniwersyteckie niejedno ju\u017c widzia\u0142y, za\u015b czytaj\u0105ca publiczno\u015b\u0107 nagle, z niewiadomych przyczyn okaza\u0142a si\u0119 wyg\u0142odzona i ow\u0142adni\u0119ta po\u017c\u0105daniem literatury w takim gu\u015bcie. Saunders trafi\u0142 z ofert\u0105 na w\u0142a\u015bciwy czas
\nArcydzie\u0142o zatem? Raczej nie \u2013 po prostu eksperyment, tyle \u017ce bardziej udany ni\u017c tysi\u0105ce innych, praktykowanych nieustannie (w nadziei wybicia si\u0119 i zdobycia bezpiecznej tenury) w zaciszach podobnych do siebie bibliotek uniwersyteckich i umeblowanych pokoi do wynaj\u0119cia w kampusach, przez w\u0119drownych wyk\u0142adowc\u00f3w literatury i kreatywnego pisarstwa. Nie przesadzajmy zatem z t\u0105 \u201earcydzielno\u015bci\u0105\u201d – to raczej przyzwoita lektura na zadowalaj\u0105cym poziomie. Ale nie z tych, kt\u00f3rych brak czyni widoczn\u0105 wyrw\u0119 w \u017cyciu intelektualnym potencjalnego czytelnika. Prawdziwe zachwyty zostawmy na p\u00f3\u017aniej, na inn\u0105 okazj\u0119…
\nTomasz Sas
\n(9 01 2019)<\/p>\n
\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"