![\"\"](\"http:\/\/100zastu.pl\/wp-content\/uploads\/2018\/12\/berg-mapy-20181216-poziom-300x187.jpg\")
<\/p>\n<\/p>\n
Rekomendacja: 5\/7<\/strong><\/span> Stryj Boles\u0142aw rysowa\u0142 mapy. Zawodowo. By\u0142 kapitanem, geografem w Wojskowym Instytucie Geograficznym; zgin\u0105\u0142 w katastrofie lotniczej (w owianym kiepsk\u0105 s\u0142aw\u0105 samolociku rozpoznawczym lubelskiej fabryki Plage La\u015bkiewicz) na polowym lotnisku pod Wilnem w sierpniu 1938 roku. Niewiele pami\u0105tek po nim zosta\u0142o \u2013 warsztat rysownika i zbiory prac uleg\u0142y rozproszeniu, gdy w styczniu 1940 roku rodzina dosta\u0142a 45 minut na spakowanie i zosta\u0142a wysiedlona z w\u0142asnego domu, by zrobi\u0107 miejsce dla jakiego chamskiego Szwaba przeflancowanego do \u0141odzi z Besarabii, na mocy paktu Ribbentrop-Mo\u0142otow. Przypadkiem ocala\u0142 tylko \u201ePowszechny atlas geograficzny\u201d Eugeniusza Romera \u2013 niegdy\u015b prezent od stryja dla najm\u0142odszego brata (a mojego ojca…). I to by\u0142a moja podstawowa lektura we wczesnych latach 50. Dzi\u0119ki atlasowi Romera nauczy\u0142em si\u0119 czyta\u0107 na d\u0142ugo przed p\u00f3j\u015bciem do szko\u0142y, a z mapami (i to w najlepszym wydaniu…) zaprzyja\u017ani\u0142em si\u0119 jako dzieci\u0119 nieletnie… Thomas Reinertsen Berg Teatr \u015bwiata. Mapy, kt\u00f3re tworz\u0105 histori\u0119 Prze\u0142o\u017cy\u0142a Maria Go\u0142\u0119biewska-Bijak Spo\u0142eczny Instytut Wydawniczy Znak (litera nova), Krak\u00f3w 2018 Rekomendacja: 5\/7 Ocena ok\u0142adki: 4\/5 Zapami\u0119ta\u0107 \u015bwiat… Stryj Boles\u0142aw rysowa\u0142 mapy. Zawodowo. By\u0142 kapitanem, geografem w Wojskowym Instytucie Geograficznym; zgin\u0105\u0142 w katastrofie lotniczej (w owianym kiepsk\u0105 s\u0142aw\u0105 samolociku rozpoznawczym lubelskiej fabryki Plage La\u015bkiewicz) na polowym lotnisku pod Wilnem w sierpniu 1938 roku. Niewiele pami\u0105tek po nim zosta\u0142o \u2013 warsztat rysownika i zbiory prac uleg\u0142y rozproszeniu, gdy w styczniu 1940 roku rodzina dosta\u0142a 45 minut na spakowanie i zosta\u0142a wysiedlona z w\u0142asnego domu, by zrobi\u0107 miejsce dla jakiego chamskiego Szwaba przeflancowanego do \u0141odzi z Besarabii, na mocy paktu Ribbentrop-Mo\u0142otow. Przypadkiem ocala\u0142 tylko \u201ePowszechny atlas geograficzny\u201d Eugeniusza Romera \u2013 niegdy\u015b prezent od stryja dla najm\u0142odszego brata (a mojego ojca…). I to by\u0142a moja podstawowa lektura we wczesnych latach 50. Dzi\u0119ki atlasowi Romera nauczy\u0142em si\u0119 czyta\u0107 na d\u0142ugo przed p\u00f3j\u015bciem do szko\u0142y, a z mapami (i to w najlepszym wydaniu…) zaprzyja\u017ani\u0142em si\u0119 jako dzieci\u0119 nieletnie… Od tamtej pory ka\u017cd\u0105 map\u0119 w zasi\u0119gu wzroku staram si\u0119 wzi\u0105\u0107 do r\u0119ki i uwa\u017cnie przestudiowa\u0107. Chyba \u017ce form\u0119 ma niewygodn\u0105 \u2013 wielkiej ulicznej tablicy z planem miasta czy przydro\u017cnej planszy reklamuj\u0105cej lokalne atrakcje turystyczne lub wytyczaj\u0105cej drogi…<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":1335,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"book_review_cover_url":"","book_review_title":"","book_review_series":"","book_review_author":"","book_review_genre":"","book_review_isbn":"","book_review_publisher":"","book_review_release_date":"","book_review_format":"","book_review_pages":"","book_review_source":"","book_review_rating":"","book_review_summary":""},"categories":[134,26,27],"tags":[231],"wppr_data":{"cwp_meta_box_check":"No"},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1333"}],"collection":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=1333"}],"version-history":[{"count":5,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1333\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":2292,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1333\/revisions\/2292"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/1335"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=1333"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=1333"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=1333"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}
\nOcena ok\u0142adki: 4\/5<\/strong><\/span><\/p>\nZapami\u0119ta\u0107 \u015bwiat…<\/span><\/h3>\n
\nOd tamtej pory ka\u017cd\u0105 map\u0119 w zasi\u0119gu wzroku staram si\u0119 wzi\u0105\u0107 do r\u0119ki i uwa\u017cnie przestudiowa\u0107. Chyba \u017ce form\u0119 ma niewygodn\u0105 \u2013 wielkiej ulicznej tablicy z planem miasta czy przydro\u017cnej planszy reklamuj\u0105cej lokalne atrakcje turystyczne lub wytyczaj\u0105cej drogi objazdu, rytu naskalnego albo zwoju na p\u0142\u00f3tnie z obci\u0105\u017caj\u0105cymi dr\u0105\u017ckami i sznurkiem do wieszania na \u015bcianie, tablicy, stojaku… Ale takim mapom te\u017c zawsze uwa\u017cnie i d\u0142ugo si\u0119 przygl\u0105dam. Natomiast wszelkie inne podr\u0119czne i por\u0119czne mapy, cho\u0107by to by\u0142y tylko schematyczne rysuneczki z folder\u00f3w krajoznawczych, traktuj\u0119 z uwag\u0105, szacunkiem i ostro\u017cno\u015bci\u0105. Kolekcjonuj\u0119 plany miast, schematy linii metra i innej komunikacji. Przez trzy lata (z czterech…) w liceum wszystkie przerwy (wesp\u00f3\u0142 z pi\u0105tk\u0105 niezapomnianych przyjaci\u00f3\u0142) sp\u0119dzi\u0142em jako za\u0142ogant pakamery z mapami do nauki historii (kolekcja liczy\u0142a grubo ponad dwie\u015bcie pozycji…) i zaufany pomagier niezapomnianej profesor Ireny Drami\u0144skiej. W kanciapie opr\u00f3cz map mieli\u015bmy czajnik i elektryczn\u0105 maszynk\u0119 (te smoliste herbatki…), stolik z dwiema szachownicami (ale nadawa\u0142 si\u0119 te\u017c do bryd\u017ca) i podr\u0119czn\u0105 biblioteczk\u0119 historyczn\u0105, z pewn\u0105 zakonspirowan\u0105 porcj\u0105 prohibit\u00f3w. W zasadzie odwiedzali nas tylko dy\u017curni go\u0144cy z innych klas, wypo\u017cyczaj\u0105cy stosowne mapy na lekcje \u2013 zaprzysi\u0119\u017ceni, pod gro\u017ab\u0105 powyrywania n\u00f3g z dupy, gdyby mapa nie wr\u00f3ci\u0142a albo zosta\u0142a niechlujnie zwini\u0119ta lub \u2013 uchowaj Matko Naturo! – uszkodzona. To ci by\u0142o \u017cycie…
\nNo wi\u0119c szanuj\u0119 mapy, wr\u0119cz kocham. Ale bez przesadnej egzaltacji \u2013 nie dostrzegam w nich ani czwartego gatunku literatury (obok prozy, poezji i dramatu), ani teatrum mundi \u2013 sceny z dekoracjami, na kt\u00f3rej gatunek ludzki wiedzie swoj\u0105 nieko\u0144cz\u0105c\u0105 si\u0119 opowie\u015b\u0107 \u2013 chaotyczn\u0105, okrutn\u0105, pi\u0119kn\u0105 \u2013 czyli samo \u017cycie. Bez przesady… Oczywi\u015bcie mapa jako taka mo\u017ce mie\u0107 warto\u015b\u0107 metaforyczn\u0105, symboliczn\u0105 czy transcendentaln\u0105 zgo\u0142a. Mo\u017cna jej przypisywa\u0107 w\u0142a\u015bciwo\u015bci magiczne, religijne, ideologiczne. Mo\u017ce by\u0107 narz\u0119dziem opresji \u2013 ale zarazem \u015brodkiem terapii. Mo\u017ce by\u0107 malwersacj\u0105, opini\u0105, krzykiem, faktem, mitem, pytaniem, argumentem, z\u0142udzeniem, tajemnic\u0105, filantropi\u0105, plastrem, marzeniem… Wszystkim by\u0107 mo\u017ce. Ale w istocie swej jest tylko informacj\u0105: albo narz\u0119dziem mnemotechnicznym, albo \u015brodkiem porozumiewania si\u0119.
\nDlaczego zacz\u0119li\u015bmy rysowa\u0107 mapy? Bo zauwa\u017cyli\u015bmy, \u017ce nie mo\u017cemy bezgranicznie ufa\u0107 naszej pami\u0119ci, dostrzegli\u015bmy, \u017ce nie potrafimy d\u0142u\u017cej przechowa\u0107 w umy\u015ble istotnych szczeg\u00f3\u0142\u00f3w, \u017ce zacieraj\u0105 si\u0119 akurat wtedy, gdy ich przywo\u0142anie mia\u0142oby istotne znaczenie. Nasz przodek \u2013 wyobra\u017amy sobie \u2013 znalaz\u0142 dobre miejsce, by urz\u0105dzi\u0107 zasadzk\u0119 na jakie\u015b mi\u0119sko; aby nie zapomnie\u0107, jak tam wr\u00f3ci\u0107, wydrapa\u0142 czubkiem krzemiennej siekierki na kawa\u0142ku brzozowej kory par\u0119 kresek i znaczk\u00f3w: gdzie ta rzeczka z bagienkiem pod skalnym urwiskiem… Wieczorem za\u015b skwapliwie pochwali\u0142 si\u0119 przy ognisku \u2013 mamuta tu mam! Sam przecie\u017c by go nie upolowa\u0142, wi\u0119c zaprosi\u0142 ziomali. I to druga funkcja mapy \u2013 porozumiewawcza, komunikacyjna. Wsp\u00f3\u0142plemie\u0144cy nie musieli si\u0119 zdawa\u0107 na przypadek; spokojnie zaplanowali polowanko, bo dowiedzieli si\u0119 gdzie… Par\u0119 tysi\u0119cy lat p\u00f3\u017aniej osiad\u0142y, uprawiaj\u0105cy proso i samopsz\u0119 albo p\u0142askurk\u0119 potomek \u0142owcy narysowa\u0142 w\u0119gielkiem na p\u0142ocie w \u015brodku osady prostok\u0105cik z paroma symbolami na kraw\u0119dziach i rzek\u0142 s\u0105siadom \u2013 moja chata z kraja, ale niech mi kt\u00f3ry spr\u00f3buje rad\u0142em moj\u0105 skib\u0119 ruszy\u0107, popami\u0119ta! Tak map\u0105 zakomunikowa\u0142 istnienie \u015bwi\u0119tego prawa w\u0142asno\u015bci gruntu… S\u0105siedzi poczuli respekt, ale obok szybko dorysowali swoje poletka.
\nKartografia ruszy\u0142a z kopyta. Potem pojawili si\u0119 m\u0119drcy, filozofowie z tymi swoimi ambicjami ogarni\u0119cia i opisania \u015bwiata rzeczywistego i boskiego; zaczynali od rysowania map (przewa\u017cnie imaginacyjnych, w najlepszym przypadku z zas\u0142yszanych opowie\u015bci bywalc\u00f3w…) oczywi\u015bcie. Potem w\u0142adcy kazali uczonym opiewa\u0107 podboje, zapisywa\u0107 szlaki zwyci\u0119skich wypraw, opisywa\u0107 dalekie krainy, kt\u00f3re warto by\u0142oby skolonizowa\u0107; swoje potrzeby zg\u0142aszali te\u017c kupcy, \u017ceglarze (chocia\u017c tym potrzebne by\u0142y r\u00f3wnie\u017c periplusy, czyli jakby dzisiejsze locje: opisy wybrze\u017cy, zatok, cie\u015bnin, szlak\u00f3w do i z port\u00f3w, znak\u00f3w nawigacyjnych i orientacyjnych, tabele pr\u0105d\u00f3w i p\u0142yw\u00f3w i lokalnych wiatr\u00f3w), pobo\u017cni pielgrzymi. Potem pojawili si\u0119 odkrywcy, piraci, \u017co\u0142nierze, poszukiwacze, tury\u015bci, biznesmeni. Ka\u017cdy z potrzeb\u0105 mapy. Potem pojawi\u0142 si\u0119 Thomas Reinertsen Berg \u2013 47-letni norweski dziennikarz i analityk, sk\u0105din\u0105d specjalista od Bliskiego i \u015arodkowego Wschodu tudzie\u017c P\u00f3\u0142nocnej Afryki \u2013 i postanowi\u0142 uporz\u0105dkowa\u0107 mapiarskie sk\u0142onno\u015bci ludzko\u015bci…
\n\u201eTeatr \u015bwiata\u201d to ksi\u0105\u017cka niezwyk\u0142a… Z dw\u00f3ch powod\u00f3w, z kt\u00f3rych jeden jest jej plusem, a drugi \u2013 minusem, cho\u0107 nie do ko\u0144ca, nie bezapelacyjnie. Ten plus to holistyczny wyw\u00f3d Berga, m\u00f3wi\u0105cy wi\u0119cej o filozofii, socjologii i psychologii i ekonomii mapy ni\u017c tylko o jej historii. Mapy i atlasy to dla Berga m\u00f3wi\u0105cy partnerzy \u2013 czasem skromni i dyskretni, czasem rozgadani do granic. Wytrzyma\u0142o\u015bci… Zdradzaj\u0105cy tak\u017ce tajemnice intelektualne swych autor\u00f3w \u2013 ich wady, zalety, nawyki, fobie; nawet w epoce daleko posuni\u0119tej standaryzacji, komputerowej obr\u00f3bki obraz\u00f3w satelitarnych. Mapa to zawsze m\u00f3wi\u0105cy do ciebie drugi cz\u0142owiek… Trzeba tylko umie\u0107 s\u0142ucha\u0107 i czyta\u0107. J\u0119zyk map to zawsze by\u0142 prosty komunikat (chyba \u017ce wzgl\u0119dy wy\u017cszego rz\u0119du kaza\u0142y przekaz zaszyfrowa\u0107…) – czytelny i wymowny. Nie znam \u017cadnego j\u0119zyka ugrofi\u0144skiego, ale mapy sporz\u0105dzone przez Est\u00f3w, Fin\u00f3w czy Madziar\u00f3w pojmuj\u0119 bez trudu. J\u0119zyk map jest bowiem uniwersalny \u2013 i zacz\u0105\u0142 taki by\u0107 w bardzo wczesnej fazie rozwoju geografii. J\u0119zyk map to rysunek, symbol graficzny, kolor. L\u0105d by\u0142 l\u0105dem, linia brzegowa lini\u0105 brzegow\u0105, woda wod\u0105, rzeka rzek\u0105, droga drog\u0105, g\u00f3ra g\u00f3r\u0105, a most mostem i miasto miastem. Od najprostszego szkicu patykiem na piasku po wyrafinowany, wykwintnie ozdobny rysunek pi\u00f3rkiem czy grafionem. Oczywi\u015bcie mapy po okresie dominacji uniwersalnej greki i jeszcze bardziej uniwersalnej \u0142aciny opisywano w j\u0119zykach narodowych dla wygody nabywc\u00f3w, ale z faktu, \u017ce na czeskiej mapie Wenecja nazywa si\u0119 Ben\u00e1tky, nie wynika, \u017ce zmieni\u0142a po\u0142o\u017cenie, kszta\u0142t i urod\u0119 (pi\u0119kno \u015bwiata te\u017c wida\u0107 na mapach, trzeba tylko dobrze i dostatecznie d\u0142ugo si\u0119 przygl\u0105da\u0107, uruchamiaj\u0105c wyobra\u017ani\u0119…). No i na ka\u017cdej mapie \u015bwiat jest taki sam, bo to kwestia zaufania i wiarygodno\u015bci. Ka\u017cdy, kto by\u0142, widzia\u0142 i zmierzy\u0142, mapy w razie konieczno\u015bci poprawia\u0142. Cho\u0107 bywa\u0142o to bolesne… W takiej Norwegii na przyk\u0142ad, kraju wolnych ch\u0142op\u00f3w, kr\u00f3l jednak mia\u0142 prawo nak\u0142ada\u0107 pewne s\u0142u\u017cebno\u015bci na rzecz dobra wsp\u00f3lnego. Jedn\u0105 z nich by\u0142a tzw. podwoda. Ka\u017cdy posiadacz kr\u00f3lewskiego glejtu mia\u0142 prawo za\u017c\u0105da\u0107 podw\u00f3zki konnym zaprz\u0119giem (w okre\u015blonych granicach). Ch\u0142opi nie uchylali si\u0119 od tej s\u0142u\u017cebno\u015bci, albowiem by\u0142a ona p\u0142atna (ze szkatu\u0142y Korony). Ale w miar\u0119 poprawiania, udoskonalania map dystanse drogowe ulega\u0142y jakiemu\u015b cudownemu skr\u00f3ceniu, wi\u0119c i op\u0142aty si\u0119 zmniejsza\u0142y. No i kt\u00f3\u017c mia\u0142by w tej sytuacji polubi\u0107 czytanie map?
\nA skoro ju\u017c jeste\u015bmy w Norwegii, to pora na minus \u201eTeatru \u015bwiata\u201d. No c\u00f3\u017c \u2013 jest to ksi\u0105\u017cka norweskocentryczna, a przy tym nadmiernie szczeg\u00f3\u0142owa. \u017baden drobiazg z zawi\u0142ej, ekscytuj\u0105cej oraz heroicznej historii pomierzenia i narysowania Norwegii nie zosta\u0142 pomini\u0119ty. Dowiadujemy si\u0119 na przyk\u0142ad, jak to w sierpniu 1873 roku geometra Hans Thomas Horn musia\u0142 przerwa\u0107 pomiary najwy\u017cszej g\u00f3ry po\u0142udniowej Norwegii – Galdh\u00f8ppingen (2469 m) w pa\u015bmie Jotunfjeldene \u2013 i zrejterowa\u0107, bo tak pi\u017adzi\u0142o, \u017ce mu padaj\u0105cy skosem \u015bnieg dup\u0119 do cna przemoczy\u0142… Ale niech ju\u017c i tak b\u0119dzie \u2013 bogactwo szczeg\u00f3\u0142\u00f3w i ekstremalnych eksces\u00f3w (nawet tak wyimkowych jak norweskie…) doskonale ilustruje generalne zawi\u0142o\u015bci procesu opisania i narysowania \u015bwiata. Wsz\u0119dzie bowiem pojawia\u0142y si\u0119 takie same problemy techniczne, spo\u0142eczne, nawigacyjne, geometryczne i topograficzne o podobnym nat\u0119\u017ceniu; wsz\u0119dzie rozwi\u0105zywano je dzi\u0119ki wsp\u00f3lnemu j\u0119zykowi, u\u017cywanemu do doskonalenia map. Bo mapa (podobnie jak j\u0119zyk trop\u00f3w matematycznych, j\u0119zyk program\u00f3w komputerowych…) jest wsp\u00f3lnym sposobem porozumiewania si\u0119. Bez s\u0142\u00f3w niemal\u017ce.
\nMapa jest te\u017c pami\u0119ci\u0105. I to jej funkcja r\u00f3wnie wa\u017cna jak porozumiewanie si\u0119. A mo\u017ce nawet wa\u017cniejsza… Mapa to zasobnik, kt\u00f3ry po otwarciu wywo\u0142uje z niezmienn\u0105 precyzj\u0105 obraz \u015bwiata. Dobrze mie\u0107 stare dobre mapy pod r\u0119k\u0105. Pami\u0119\u0107 zawodzi, cyfrowa nawigacja r\u00f3wnie\u017c \u2013 a stara dobra mapa nigdy.
\nTomasz Sas<\/strong>
\n(16 12 2018)<\/strong><\/p>\n
\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"