![\"\"](\"http:\/\/100zastu.pl\/wp-content\/uploads\/2018\/11\/smith-widzi-20181120-poziom-300x195.jpg\")
<\/p>\n<\/p>\n
Rekomendacja: 5\/7<\/strong><\/span> Czym jest esej? W zasadzie to ka\u017cdy tekst, w kt\u00f3rym wi\u0119cej jest autora ni\u017c czegokolwiek innego. To oczywi\u015bcie nie znaczy, \u017ce uwa\u017cam eseistyk\u0119 jeno za wyrafinowan\u0105 formu\u0142\u0119 realizacji narcyzmu. O nie… Eseistyka wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie to co\u015b wi\u0119cej \u2013 to narcyzm spot\u0119gowany. Co najmniej do kwadratu. Ale to nie wada ani jakowy\u015b grzech. Przeciwnie. To zaleta. S\u0105 bowiem autorzy, kt\u00f3rzy dopiero pisz\u0105c o sobie, wspinaj\u0105 si\u0119 na szczyty ludzkich, gatunkowych mo\u017cliwo\u015bci intelektualnych. Pisz\u0105c o sobie, odkrywaj\u0105 nowe horyzonty, wobec kt\u00f3rych dylematy pewnego ksi\u0119cia du\u0144skiego s\u0105 zabawne niczym szamotanina prowincjonalnego pustelnika w hipermarkecie. <\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Zadie Smith Widzi mi si\u0119 Prze\u0142o\u017cyli Justyn Hunia, Jerzy Koz\u0142owski, Agnieszka Pokojska Wydawnictwo Znak, Krak\u00f3w 2018 Rekomendacja: 5\/7 Ocena ok\u0142adki: 4\/5 Jak si\u0119 pozby\u0107 natr\u0119ctwa my\u015bli? Czym jest esej? W zasadzie to ka\u017cdy tekst, w kt\u00f3rym wi\u0119cej jest autora ni\u017c czegokolwiek innego. To oczywi\u015bcie nie znaczy, \u017ce uwa\u017cam eseistyk\u0119 jeno za wyrafinowan\u0105 formu\u0142\u0119 realizacji narcyzmu. O nie… Eseistyka wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie to co\u015b wi\u0119cej \u2013 to narcyzm spot\u0119gowany. Co najmniej do kwadratu. Ale to nie wada ani jakowy\u015b grzech. Przeciwnie. To zaleta. S\u0105 bowiem autorzy, kt\u00f3rzy dopiero pisz\u0105c o sobie, wspinaj\u0105 si\u0119 na szczyty ludzkich, gatunkowych mo\u017cliwo\u015bci intelektualnych. Pisz\u0105c o sobie, odkrywaj\u0105 nowe horyzonty, wobec kt\u00f3rych dylematy pewnego ksi\u0119cia du\u0144skiego s\u0105 zabawne niczym szamotanina prowincjonalnego pustelnika w hipermarkecie. Gdy autor eseju pisze esej, pisze o sobie. Pisze bardzo dobrze, stara si\u0119. Przecie\u017c materia, o kt\u00f3rej pisze, istnieje tylko w jednym egzemplarzu. Co\u015b pojedynczego, wyj\u0105tkowego – unikat… \u017beby przekonuj\u0105co to \u201eco\u015b\u201d zaprezentowa\u0107, nie mo\u017cna poprzesta\u0107 na pow\u015bci\u0105gliwej dyskrecji. To musi by\u0107 nag\u0142y atak na czytelnika, feeria ekspresji, erudycji, odwa\u017cnej i perwersyjnej metafory… Od zwyk\u0142ej prozy ma si\u0119 r\u00f3\u017cni\u0107 tak jak rondel boeuf de bourguignon od patelenki jajecznicy na kie\u0142basie. Esej jest bowiem produktem delikatesowym, a jego autor nie bywa anonimowym debiutantem. Do uprawiania…<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":1310,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"book_review_cover_url":"","book_review_title":"","book_review_series":"","book_review_author":"","book_review_genre":"","book_review_isbn":"","book_review_publisher":"","book_review_release_date":"","book_review_format":"","book_review_pages":"","book_review_source":"","book_review_rating":"","book_review_summary":""},"categories":[30,221],"tags":[226],"wppr_data":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1308"}],"collection":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=1308"}],"version-history":[{"count":3,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1308\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":1453,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1308\/revisions\/1453"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/1310"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=1308"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=1308"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=1308"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}
\nOcena ok\u0142adki: 4\/5<\/strong><\/span><\/p>\nJak si\u0119 pozby\u0107 natr\u0119ctwa my\u015bli?<\/span><\/h3>\n
\nGdy autor eseju pisze esej, pisze o sobie. Pisze bardzo dobrze, stara si\u0119. Przecie\u017c materia, o kt\u00f3rej pisze, istnieje tylko w jednym egzemplarzu. Co\u015b pojedynczego, wyj\u0105tkowego – unikat… \u017beby przekonuj\u0105co to \u201eco\u015b\u201d zaprezentowa\u0107, nie mo\u017cna poprzesta\u0107 na pow\u015bci\u0105gliwej dyskrecji. To musi by\u0107 nag\u0142y atak na czytelnika, feeria ekspresji, erudycji, odwa\u017cnej i perwersyjnej metafory… Od zwyk\u0142ej prozy ma si\u0119 r\u00f3\u017cni\u0107 tak jak rondel boeuf de bourguignon od patelenki jajecznicy na kie\u0142basie. Esej jest bowiem produktem delikatesowym, a jego autor nie bywa anonimowym debiutantem. Do uprawiania eseistyki wydawcy namawiaj\u0105 swych najlepszych autor\u00f3w \u2013 dla honoru domu, ma si\u0119 rozumie\u0107… Bo to najwy\u017cszej pr\u00f3by sprawdzian dojrza\u0142o\u015bci, warto\u015bci intelektualnej wydawniczej \u201estajni\u201d. Prozaik beletrysta, kt\u00f3ry odni\u00f3s\u0142 sukces czytelniczy i \u201eszacun\u201d krytyki… Reporter, kt\u00f3ry opisa\u0142 \u015bwiat i par\u0119 tuzin\u00f3w wojen na dodatek… Autorka romans\u00f3w, kt\u00f3ra zawojowa\u0142a listy bestseller\u00f3w i gie\u0142d\u0119 serialowych scenariuszy… Tw\u00f3rca fantastyki, kt\u00f3ry rozbi\u0142 bank producent\u00f3w filmowych i podbi\u0142 \u015bwiat mi\u0142o\u015bnik\u00f3w komputerowych gier fantasy… Tacy tylko autorzy, zdaniem wydawc\u00f3w (kt\u00f3re podzielam \u2013 \u017ceby nie by\u0142o…) maj\u0105 co\u015b do powiedzenia i dojrzeli do uprawiania eseistyki. Zreszt\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 z nich sama dochodzi do takiego wniosku i bierze si\u0119 za utrwalanie swych my\u015bli, by je potem korzystnie zaoferowa\u0107 rynkowi…
\nTak, debiutanci esej\u00f3w nie pisz\u0105. A je\u015bli pisz\u0105, to nie publikuj\u0105. Na przeszkodzie stoi zmowa wydawc\u00f3w, s\u0142usznie zak\u0142adaj\u0105cych, \u017ce \u015bwie\u017cutka my\u015bl debiutanta nie jest towarem rynkowym, bo nie stoi za ni\u0105 ani marka nazwiska, ani renoma. W tej sytuacji w ca\u0142ej historii eseistyki wsp\u00f3\u0142czesnej jedynym debiutantem pozostaje prekursor, prawdziwy tw\u00f3rca gatunku \u2013 francuski szlachcic nader \u015bwie\u017cego zaci\u0105gu, \u017co\u0142nierz, dyplomata, urz\u0119dnik, polityk, filozof, dworak, s\u0119dzia Michel Eyquem de Montaigne (1533-1592), kt\u00f3ry po okresie niezwykle aktywnego (o co wtedy we Francji by\u0142o nietrudno…) \u017cycia osiad\u0142 w swych dobrach w prowincji Perigord (sk\u0105din\u0105d kulinarnej skarbnicy Francji; to wci\u0105\u017c matecznik grzybka tuber melanosporum, czyli trufli…) i postanowi\u0142 spisywa\u0107 k\u0142\u0119bi\u0105ce mu si\u0119 w g\u0142owie my\u015bli \u2013 w nadziei, \u017ce uwolni si\u0119 od ich natr\u0119ctwa, gdy je zobaczy na pi\u015bmie. Ot, rodzaj terapii… Pan de Montaigne wymy\u015bli\u0142 dla swej pracy formu\u0142\u0119, kt\u00f3r\u0105 nazwa\u0142 essais<\/em> \u2013 co i wtedy, i dzi\u015b po francusku znaczy \u201epr\u00f3by\u201d (w sensie: wypr\u00f3bowanie umiej\u0119tno\u015bci, weryfikacja talentu…). \u201ePr\u00f3by\u201d znalaz\u0142y wydawc\u0119 i czytelnik\u00f3w \u2013 by\u0142y za \u017cycia autora kilkakrotnie wznawiane, a sam de Montaigne w\u0142a\u015bciwie do ko\u0144ca swych dni dzie\u0142o swe poprawia\u0142, zmienia\u0142 i uzupe\u0142nia\u0142. By\u0142o niezwykle popularne, czemu nie zaszkodzi\u0142o wpisanie go niemal sto lat po wydaniu na indeks ksi\u0105g zakazanych. I nadal \u201ePr\u00f3by\u201d uwa\u017cane s\u0105 za jeden z filar\u00f3w intelektualnych Galaktyki Gutenberga…
\nNa\u015bladowcy Micha\u0142a z Montaigne te\u017c zmagaj\u0105 si\u0119 z w\u0142asnymi my\u015blami, te\u017c chc\u0105 je jak najpr\u0119dzej ujrze\u0107 na papierze, by powiedzie\u0107 sobie \u201enienajgorzej; nie jestem taki g\u0142upi…\u201d – i szybciutko zafiksowa\u0107 si\u0119 na kolejnej porcji natr\u0119tnych my\u015blide\u0142 do wykorzystania. Wsp\u00f3\u0142cze\u015bni esei\u015bci maj\u0105 \u0142atwiej \u2013 posi\u0142kuj\u0105 si\u0119 bowiem istnieniem druk\u00f3w ulotnych \u201elub czasopism\u201d. No c\u00f3\u017c, wi\u0119kszo\u015b\u0107 z nich znajduje dorywcze lub sta\u0142e zatrudnienie w mediach drukowanych w roli felietonist\u00f3w (geniusz eseistyki Umberto Eco by\u0142 przez d\u0142ugie lata regularnym felietonist\u0105 w\u0142oskiej gazety \u201el\u201dEspresso\u201d), recenzent\u00f3w ksi\u0105\u017ckowych, filmowych, teatralnych, plastycznych, komentator\u00f3w… Listy autor\u00f3w niekt\u00f3rych elitarnych, ekskluzywnych magazyn\u00f3w z opiniotw\u00f3rczymi pretensjami \u2013 takiego New York Timesa\u201d \u201eNew Yorkera\u201d czy Harper’s Magazine\u201d – przypominaj\u0105 rankingi kandydat\u00f3w do Nobla (albo ju\u017c laureat\u00f3w…). W ka\u017cdym razie prawie ca\u0142a ksi\u0105\u017ckowa produkcja wsp\u00f3\u0142czesnej eseistyki mia\u0142a swe premiery w mediach \u2013 gazetach, magazynach \u2013 przewa\u017cnie drukowanych. Ale chodz\u0105 s\u0142uchy, \u017ce niekt\u00f3re ambitne portale internetowe r\u00f3wnie\u017c pr\u00f3buj\u0105 swoich autor\u00f3w uwiecznia\u0107 w drukach zwartych, tradycyjnych, na papierze i z ok\u0142adkami. Oczywi\u015bcie ten trend nie oznacza \u017cadn\u0105 miar\u0105, \u017ce ka\u017cdy zbiorek felieton\u00f3w, recenzji lub komentarzy od razu zyskuje rang\u0119 eseistyki. Pami\u0119tajmy, \u017ce w eseju jednak g\u0142\u00f3wnie chodzi o MY\u015aL…
\nW tej sytuacji na pierwszy plan jednak wysuwa si\u0119 nazwisko autora, jego ranga intelektualna, popularno\u015b\u0107 i ugruntowane przeczucie wydawcy, \u017ce jego faworyt ma jednak co\u015b istotnego do powiedzenia publiczno\u015bci \u2013 teraz i w daj\u0105cej si\u0119 przewidzie\u0107 przysz\u0142o\u015bci… Zadie Smith spe\u0142nia te wymagania z naddatkiem \u2013 ze sporym zapasem… Ta 43-letnia c\u00f3rka Jamajki (nie wyspy, jeno kobiety z niej pochodz\u0105cej) i Anglika, absolwentka Cambridge, profesor w szkole kreatywnego pisania w New York University \u2013 jest dzi\u015b naprawd\u0119 w czo\u0142\u00f3wce mistrz\u00f3w literatury \u015bwiatowej. Tego faktu nie da si\u0119 zakwestionowa\u0107, ani nie trzeba obja\u015bnia\u0107 (w ka\u017cdym razie nie tutaj i nie teraz; to temat na osobne opowiadanie…) Nagrody, nak\u0142ady, translacje, recenzje \u2013 to si\u0119 z niczego nie bierze, nie da si\u0119 wykreowa\u0107. Powiedzie\u0107, \u017ce \u015bwiat czeka na ka\u017cde nowe s\u0142owo Zadie Smith, to nic nie powiedzie\u0107.
\nPrzez osiem ostatnich lat Zadie napisa\u0142a dwie powie\u015bci (trzecia wyjdzie w przysz\u0142ym roku) wyda\u0142a tom esej\u00f3w (ten jest drugi; tamten to \u201eJak zmienia\u0142am zdanie\u201d) i opublikowa\u0142a w czasopismach kilkadziesi\u0105t tekst\u00f3w, napisanych na zam\u00f3wienie lub za namow\u0105 ich redaktor\u00f3w, odpowiadaj\u0105cych definicji eseju. No to je wzi\u0119\u0142a, zebra\u0142a, podda\u0142a drobnym zabiegom recyklingowym i wyda\u0142a na nowo w tomie \u201eFeel Free\u201d, co krajowy nasz edytor inteligentnie i handlowo zatytu\u0142owa\u0142 \u201eWidzi mi si\u0119\u201d. Ten tytu\u0142 (jednego z rozdzia\u0142\u00f3w) nie ma oczywi\u015bcie nic wsp\u00f3lnego z tytu\u0142em nadanym ca\u0142o\u015bci przez autork\u0119. Ale spr\u00f3bujcie sprzeda\u0107 co\u015b w Polsce ze s\u0142owem \u201ewolno\u015b\u0107\u201d na ok\u0142adce (chyba \u017ce chodzi o dragi i seks). Nawet z takim nazwiskiem autora. \u201eCzuj si\u0119 wolny\u201d? Bez \u017cart\u00f3w… Natomiast przewrotne, troch\u0119 \u0142obuzerskie i bardzo osobiste \u201eWidzi mi si\u0119\u201d w sam raz pasuje do kolekcji esej\u00f3w, podkre\u015blaj\u0105c bardzo osobisty, poniek\u0105d intymny, pozbawiony cech naukowo\u015bci i podejrzanego obiektywizmu tok narracji, dowodzenia, argumentowania. Widzi mi si\u0119 w\u0142a\u015bnie tak, nie inaczej…
\nWidzi jej si\u0119 \u2013 dobre sobie… i co z tego? Ale to Zadie Smith… Mo\u017ce jej powidoki i przywidzenia s\u0105 co\u015b warte? Pouczaj\u0105ce? Zawierzy\u0142em \u2013 ale lekturze towarzyszy\u0142o narastaj\u0105ce uczucie przera\u017cenia. Nie, \u017cebym nie rozumia\u0142, co czytam. Co innego przerazi\u0142o \u2013 mianowicie szyfry i kody… Dotar\u0142o do mnie, jak bardzo r\u00f3\u017cnimy si\u0119 my, mieszka\u0144cy s\u0142owia\u0144skiego departamentu orientalnej, kresowej strefy zadupia cywilizacji \u015br\u00f3dziemnomorskiej od standardowego czytelnika Smith, ciesz\u0105cego si\u0119 z ni\u0105 wsp\u00f3lnot\u0105 j\u0119zyka i setkami, ba \u2013 tysi\u0105cami wsp\u00f3lnych kod\u00f3w kulturowych \u2013 od nazwisk tw\u00f3rc\u00f3w po cytaty z dzieci\u0119cych wierszyk\u00f3w i bajek. Jedna aluzja, jedno s\u0142owo rozszyfrowuje sens, pozwala swobodnie pod\u0105\u017ca\u0107 za my\u015bl\u0105 autora. A przecie\u017c o MY\u015aL tu chodzi. Dla mnie, pozbawionego \u2013 z racji niemal doskona\u0142ej hermetycznej osobno\u015bci kultury \u2013 aparatu poj\u0119ciowego i klucza, lektura by\u0142aby niezno\u015bna. By\u0142aby \u2013 gdyby nie wysi\u0142ek t\u0142umaczy, uzupe\u0142niaj\u0105cych g\u0119sto natkanymi przypisami luki w intelektualnym wyposa\u017ceniu przeci\u0119tnego Polaka, czytelnika Zadie Smith. Brakuj\u0105ce kody rozpoznawcze to minimum, bez kt\u00f3rego trud lektury mogliby podj\u0105\u0107 jeno dwuj\u0119zyczni polihistorzy, erudyci i geniusze…
\nSzczeg\u00f3lnie bole\u015bnie odczu\u0142em t\u0119 przepa\u015b\u0107 znacze\u0144 podczas lektury zawartych w \u201eWidzi mi si\u0119\u201d kilku felieton\u00f3w o ksi\u0105\u017ckach, pisanych przez Zadie dla \u201eHarper’s Magazine\u201d w 2011 roku. Tutaj luki poznawczej nie za\u0142ataj\u0105 najobfitsze nawet przypisy t\u0142umaczy. Kto w naszym kraju twierdzi inaczej, jest cynicznym, parszywym k\u0142amc\u0105…Mo\u017ce tylko pracowici filologowie angielscy byliby wolni od podejrze\u0144… Po drugim czytaniu by\u0142o troszk\u0119 ja\u015bniej, ale niewiele; na szcz\u0119\u015bcie pami\u0119\u0107 wywlok\u0142a jakie\u015b przyswojone polszczy\u017anie tytu\u0142y. No, ale jak poj\u0105\u0107, co Zadie ma do powiedzenia w eseju \u201ePrzyszywani bracia\u201d (prawdopodobnie co\u015b bardzo wa\u017cnego \u2013 o kondycji ludzkiej, o problemie rasowym, o kulturze mieszania si\u0119…), skoro nie widzia\u0142o si\u0119 na w\u0142asne oczy ani jednego odcinka telewizyjnego show \u201eKey and Peele\u201d… I tak na ka\u017cdym kroku: poznawcza czarna dziura.
\nAle nie pytajcie \u2013 po co w og\u00f3le czyta\u0107 eseje Zadie Smith? Nie znam odpowiedzi. Mo\u017ce to tylko kwestia ciekawo\u015bci, mo\u017ce to po prostu dobre teksty \u2013 pouczaj\u0105ce, obja\u015bniaj\u0105ce \u015bwiat w zadowalaj\u0105cym stopniu?
\nJeden tylko esej \u201eP\u0142oty: dziennik czasu Brexitu\u201d nale\u017ca\u0142oby wydrukowa\u0107 i rozpowszechni\u0107 mo\u017cliwie szeroko, osobliwie za\u015b w rejonie sto\u0142ecznej ulicy Nowogrodzkiej; gdyby za\u015b lokatorzy wiadomego gmachu odm\u00f3wili czytania (oni, zdaje si\u0119, w og\u00f3le niewiele czytaj\u0105), wypada\u0142oby posadzi\u0107 jakiego\u015b zdolnego hakera, by wrzuci\u0142 im ten tekst na konta mailowe, do smartfon\u00f3w, na strony internetowe \u2013 wsz\u0119dzie; Prezesowi K. r\u00f3wnie\u017c. Nie zapominaj\u0105c o dopisaniu czerwonymi literami \u201eMane, Tekel, Fares\u201d<\/strong><\/span>…
\nTomasz Sas
\n(28 11 2018)<\/p>\n
\n