![\"\"](\"http:\/\/100zastu.pl\/wp-content\/uploads\/2018\/09\/katsu-g\u0142\u00f3d-20180914-poziom-300x191.jpg\")
<\/p>\n<\/p>\n
Rekomendacja: 4\/7<\/strong><\/span> Kr\u00f3tka historia Stan\u00f3w Zjednoczonych Ameryki P\u00f3\u0142nocnej (kr\u00f3tka nadal, nawet gdy do epoki Deklaracji Niepodleg\u0142o\u015bci i wojen z brytyjsk\u0105 koron\u0105 do\u0142o\u017cymy dzieje ca\u0142ej kolonizacji Ameryki od momentu l\u0105dowania Kolumba i po nim innych zdobywc\u00f3w \u2013 na przyk\u0142ad sir Waltera Raleigha – na pla\u017cach p\u00f3\u0142nocnych terytori\u00f3w) obfituje wprawdzie w wydarzenia dramatyczne, tragiczne i krwawe, ale w sumie wci\u0105\u017c ich jest mniej, du\u017co mniej, ni\u017c w przeci\u0119tnym zak\u0105tku Europy czy Azji. Amerykanie, przywykli do tego, \u017ce wszystko maj\u0105 wi\u0119ksze i lepsze, z trudem akceptuj\u0105, \u017ce \u201ewi\u0119ksze i lepsze\u201d mo\u017ce i tak \u2013 lecz z wyj\u0105tkiem historii… Dlatego Amerykanie tak pieczo\u0142owicie obchodz\u0105 si\u0119 ze swoimi dziejami, monumentalizuj\u0105c i uwznio\u015blaj\u0105c ka\u017cdy drobiazg, epizod, eksces nieledwie czy wydarzenie takie sobie co do sensu i rangi. Bo maj\u0105 tego ma\u0142o \u2013 za ma\u0142o, by zbudowa\u0107 trwa\u0142\u0105 wsp\u00f3lnot\u0119 wok\u00f3\u0142 jednolitego narodowego do\u015bwiadczenia. Tymczasem mitologia stars&stripes \u2013 gwia\u017adzistego sztandaru \u2013 wymaga u\u017cycia bez wyj\u0105tku zdarze\u0144 nios\u0105cych ze sob\u0105 honor, odwag\u0119, przedsi\u0119biorczo\u015b\u0107, dzielno\u015b\u0107 granicz\u0105c\u0105 z brawur\u0105, a nawet szale\u0144stwem, pogard\u0119 \u015bmierci, prawo\u015b\u0107, bezinteresowno\u015b\u0107 (cho\u0107 to cecha wysoce nieameryka\u0144ska) – i przede wszystkim niewzruszon\u0105 wiar\u0119 (w wymiarze oczywi\u015bcie transcendentalnym) \u2013 w chrze\u015bcija\u0144skiego Boga z jego synem Chrystusem, starotestamentowego Jehow\u0119, Wielkiego Manitou, Budd\u0119… Czy w co\u015b jeszcze innego. Gdy ma si\u0119 kr\u00f3tk\u0105 histori\u0119, z ka\u017cdym zdarzeniem przysparzaj\u0105cym cokolwiek chwa\u0142y obchodzi\u0107 si\u0119 trzeba delikatnie i wycisn\u0105\u0107 co si\u0119 da dla budowania mitologii. Nie wszystko bowiem jest tak jednoznacznie chwalebne jak obrona fortu Alamo, zimowisko w Valley Forge, nieudana misja Apolla 13 czy \u201ecud na lodzie\u201d podczas Olimpiady w Lake Placid w 1980 roku, gdy ameryka\u0144scy amatorzy pokonali 4 : 3 hokejow\u0105 sborn\u0105 ZSRR, przed meczem faworyzowan\u0105 bezdyskusyjnie… <\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Alma Katsu G\u0142\u00f3d Prze\u0142o\u017cy\u0142a Danuta G\u00f3rska Wydawnictwo Albatros Sp. z o.o., Warszawa 2018 Rekomendacja: 4\/7 Ocena ok\u0142adki: 3\/5 Nasze demony kryj\u0105 si\u0119 tu\u017c za naszymi plecami… Kr\u00f3tka historia Stan\u00f3w Zjednoczonych Ameryki P\u00f3\u0142nocnej (kr\u00f3tka nadal, nawet gdy do epoki Deklaracji Niepodleg\u0142o\u015bci i wojen z brytyjsk\u0105 koron\u0105 do\u0142o\u017cymy dzieje ca\u0142ej kolonizacji Ameryki od momentu l\u0105dowania Kolumba i po nim innych zdobywc\u00f3w \u2013 na przyk\u0142ad sir Waltera Raleigha – na pla\u017cach p\u00f3\u0142nocnych terytori\u00f3w) obfituje wprawdzie w wydarzenia dramatyczne, tragiczne i krwawe, ale w sumie wci\u0105\u017c ich jest mniej, du\u017co mniej, ni\u017c w przeci\u0119tnym zak\u0105tku Europy czy Azji. Amerykanie, przywykli do tego, \u017ce wszystko maj\u0105 wi\u0119ksze i lepsze, z trudem akceptuj\u0105, \u017ce \u201ewi\u0119ksze i lepsze\u201d mo\u017ce i tak \u2013 lecz z wyj\u0105tkiem historii… Dlatego Amerykanie tak pieczo\u0142owicie obchodz\u0105 si\u0119 ze swoimi dziejami, monumentalizuj\u0105c i uwznio\u015blaj\u0105c ka\u017cdy drobiazg, epizod, eksces nieledwie czy wydarzenie takie sobie co do sensu i rangi. Bo maj\u0105 tego ma\u0142o \u2013 za ma\u0142o, by zbudowa\u0107 trwa\u0142\u0105 wsp\u00f3lnot\u0119 wok\u00f3\u0142 jednolitego narodowego do\u015bwiadczenia. Tymczasem mitologia stars&stripes \u2013 gwia\u017adzistego sztandaru \u2013 wymaga u\u017cycia bez wyj\u0105tku zdarze\u0144 nios\u0105cych ze sob\u0105 honor, odwag\u0119, przedsi\u0119biorczo\u015b\u0107, dzielno\u015b\u0107 granicz\u0105c\u0105 z brawur\u0105, a nawet szale\u0144stwem, pogard\u0119 \u015bmierci, prawo\u015b\u0107, bezinteresowno\u015b\u0107 (cho\u0107 to cecha wysoce nieameryka\u0144ska) – i przede wszystkim niewzruszon\u0105 wiar\u0119…<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":1251,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"book_review_cover_url":"","book_review_title":"","book_review_series":"","book_review_author":"","book_review_genre":"","book_review_isbn":"","book_review_publisher":"","book_review_release_date":"","book_review_format":"","book_review_pages":"","book_review_source":"","book_review_rating":"","book_review_summary":""},"categories":[17],"tags":[216],"wppr_data":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1249"}],"collection":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=1249"}],"version-history":[{"count":3,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1249\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":1313,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1249\/revisions\/1313"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/1251"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=1249"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=1249"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=1249"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}
\nOcena ok\u0142adki: 3\/5<\/strong><\/span><\/p>\nNasze demony kryj\u0105 si\u0119 tu\u017c za naszymi plecami…<\/span><\/h3>\n
\nIdzie zatem o to, by zdarzenia, epizody, ekscesy niespecjalnie chwalebne lub niecnotliwe zgo\u0142a przedstawi\u0107 w korzystniejszym o\u015bwietleniu i do\u0142o\u017cy\u0107 do konstrukcyjnych zasob\u00f3w tworzenia monumentu chwa\u0142y. Nawet z tak bezprzyk\u0142adnego w dziejach przy\u0142apania sil zbrojnych wielkiego mocarstwa ze spuszczonymi portkami jak w Pearl Harbor mo\u017cna wydoby\u0107 cegie\u0142ki mitologii, przeciwstawiaj\u0105c regulaminow\u0105 g\u0142upot\u0119 dow\u00f3dc\u00f3w bezprzyk\u0142adnej dzielno\u015bci, po\u015bwi\u0119ceniu, bohaterstwu szeregowych \u017co\u0142nierzy, marynarzy i marines. C\u00f3\u017c jednak robi\u0107 z epizodami, kt\u00f3re jednoznacznych konotacji heroiczno-cnotliwych nie maj\u0105? Przeciwnie: ci\u0105gnie si\u0119 za nimi aura wstydliwej dwuznaczno\u015bci, mo\u017cliwej deprecjacji. Ale od czego jest obr\u00f3bka epistemologiczna fakt\u00f3w pod has\u0142em: grzechy ojc\u00f3w buduj\u0105 nasze cnoty…
\nEpizod z heroicznej epoki zdobywania Far Westu oraz przesuwania granic krainy sfederowanych stan\u00f3w ku Pacyfikowi i dalej, jak si\u0119 da, znany pod nazw\u0105 Donner Party (party czyli partia; zorganizowana grupa pod przyw\u00f3dztwem rzeczonego Donnera…) w\u0142a\u015bnie poprzez sw\u0105 moraln\u0105 dwuznaczno\u015b\u0107, b\u0142\u0119dy ludzkie, trudne do etycznego zaakceptowania ekscesy i og\u00f3lnie rzecz ujmuj\u0105c \u2013 brak sukcesu (by nie rzec: kl\u0119sk\u0119…) najmniej nadaje si\u0119 na budulec poczucia wsp\u00f3lnoty. Ale legenda, spreparowana z tragedii? A, to inna sprawa – oczywi\u015bcie jak najbardziej… W ka\u017cdym razie bezspornie rzecz si\u0119 mia\u0142a tak: w maju 1846 roku grupa pionier\u00f3w z dobytkiem i zapasami na wozach ci\u0105gnionych przez wo\u0142y wyruszy\u0142a z Independence (stan Missouri). Mieli zamiar dotrze\u0107 do Kalifornii, bowiem od kilku lat dociera\u0142y stamt\u0105d wie\u015bci o urodzajnych ziemiach, \u0142agodnym klimacie i ewentualnych bogactwach skrytych w g\u00f3rach.
\nNiejaki Lansford W. Hastings ju\u017c cztery lata wcze\u015bniej wr\u00f3ci\u0142 stamt\u0105d i opublikowa\u0142 opis szlaku do Kalifornii i Oregonu wraz z relacj\u0105 o czekaj\u0105cych na jego ko\u0144cu wspania\u0142o\u015bciach \u2013 w tonacji \u201eje\u015bli nie sam raj, to na pewno Ziemia Obiecana…\u201d. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 cz\u0142onk\u00f3w grupy zwanej p\u00f3\u017aniej parti\u0105 Donnera (od nazwiska naturalnego przyw\u00f3dcy, 60-letniego George’a Donnera, biznesmena ze Sprinfield w Illinois) \u2013 powa\u017cni ojcowie rodzin, odnosz\u0105cy sukcesy w biznesie (i gromadzeniu d\u00f3br), ale i pechowcy, licz\u0105cy na odmian\u0119 losu tudzie\u017c samotni kawalerowie nie maj\u0105cy nic do stracenia \u2013 zna\u0142a tekst Hastingsa. Nie mieli jednak poj\u0119cia, \u017ce Hastings, rekomenduj\u0105c szlak, zwany odt\u0105d Skr\u00f3tem Hastingsa, wprawdzie przeby\u0142 go osobi\u015bcie, ale pieszo i konno, nie za\u015b prowadz\u0105c wozy z \u0142adunkiem… A to inna bajka \u2013 wozy potrzebuj\u0105 drogi o odpowiednim profilu (bez ekstremalnych stromizn) z wygodnymi brodami przez rzeki, z \u0142atwym dost\u0119pem do paszy i wody dla zwierz\u0105t poci\u0105gowych (\u00f3wcze\u015bnie przewa\u017cnie wo\u0142\u00f3w…), z mo\u017cliwo\u015bci\u0105 uzupe\u0142niania zapas\u00f3w \u017cywno\u015bci. Dystans dzienny pokonywany przez tak\u0105 karawan\u0119 w optymalnych warunkach to najwy\u017cej 15 do 20 – 25 mil dziennie przy dobrej pogodzie i bez k\u0142opot\u00f3w w drodze. Ludzie karawany Donnera nic nie wiedzieli o wymaganiach nowego szlaku, ale poszli. Przez ekstremalne g\u00f3ry Wasatch, a p\u00f3\u017aniej przez jeszcze gorsz\u0105 Pustyni\u0119 Wielkiego S\u0142onego Jeziora; tam tempo marszu spada\u0142o do 1,5 mili dziennie…
\nW rezultacie, gdy wozy Donnera wesz\u0142y ze \u201eskr\u00f3tu Hastingsa\u201d z powrotem na stary Szlak Kalifornijski, grupa by\u0142a ju\u017c sp\u00f3\u017aniona o miesi\u0105c w stosunku do najkorzystniejszego terminu przeprawy. A mieli przed sob\u0105 jeszcze drog\u0119 wzd\u0142u\u017c Rzeki Humboldta i ostatni stumilowy (160 km) \u201eskok\u201d przez pasmo g\u00f3rskie Sierra Nevada (500 szczyt\u00f3w powy\u017cej 12 tysi\u0119cy st\u00f3p, czyli 3 700 metr\u00f3w i w\u0105t\u0142e strome prze\u0142\u0119cze mi\u0119dzy nimi!). Ale dalej ju\u017c tylko zielona Kalifornia… Tylko trzeba by\u0142o si\u0119 dosta\u0107 przynajmniej do Fortu Suttera po drugiej stronie Sierry. Ale w 1846 roku \u015bnieg rozpada\u0142 si\u0119 na dobre ju\u017c we wrze\u015bniu… Rozbita, sk\u0142\u00f3cona, zdemoralizowana, g\u0142odna, pozbawiona zapas\u00f3w, woz\u00f3w i wo\u0142\u00f3w karawana Donnera utkwi\u0142a pod \u015bniegiem (miejscami pokrywa bia\u0142ego puchu si\u0119gn\u0119\u0142a 25 st\u00f3p czyli 7,5 metra…) w kilku grupkach w dolinach Sierry Nevady: w obozowisku nad jeziorem Truckee (dzi\u015b jezioro Donnera) zosta\u0142o sze\u015b\u0107dziesi\u0105t os\u00f3b z kilku rodzin (w tym dwadzie\u015bcioro dziewi\u0119cioro dzieci); nieco dalej na szlaku zosta\u0142a rodzina Donner\u00f3w – 21 os\u00f3b, w tym 12 dzieci… Wprawdzie do fortu Suttera dotar\u0142o kilku uczestnik\u00f3w karawany (m.in. John Reed \u2013 niegdy\u015b jeden z wodz\u00f3w Donner Party, wyp\u0119dzony z karawany za zab\u00f3jstwo), ale o zorganizowaniu ratunku nie by\u0142o mowy. Po pierwsze – ekstremalny \u015bnieg, po drugie \u2013 akurat trwa\u0142a wojna z Meksykiem, w kt\u00f3rej stawk\u0105 g\u0142\u00f3wn\u0105 by\u0142a… w\u0142a\u015bnie Kalifornia.
\nDopiero wiosn\u0105 1847 roku Reed zorganizowa\u0142 i poprowadzi\u0142 pierwsz\u0105 z ekspedycji ratunkowych. Po podsumowaniu strat okaza\u0142o si\u0119, \u017ce z 87 os\u00f3b, kt\u00f3re z Fortu Bridger latem 1846 roku ruszy\u0142y forsowa\u0107 g\u00f3ry Wasatch \u201eskr\u00f3tem Hastingsa\u201d, do Kalifornii dotarlo 48… Lakoniczne i pow\u015bci\u0105gliwe sprawozdania ratownik\u00f3w i p\u00f3\u017aniejsze relacje uratowanych sk\u0142adaj\u0105 si\u0119 na obraz wielce dramatyczny. Morderczy \u015bnieg i mr\u00f3z, g\u0142\u00f3d (nawet polowa\u0107 nie by\u0142o na co, zwierzyna znikn\u0119\u0142a…), choroby, akty przemocy, heroiczne po\u015bwi\u0119cenie, ob\u0142\u0119d, \u015bmier\u0107… I wreszcie kanibalizm \u2013 przy czym nie wiadomo do ko\u0144ca, czy zjadano cz\u0119\u015bci zw\u0142ok zmar\u0142ych i tak – z powod\u00f3w mniej wi\u0119cej naturalnych, czy te\u017c zabijano, by zje\u015b\u0107… Kanibalizm \u2013 naruszenie niezwykle mocnego w spo\u0142eczno\u015bciach chrze\u015bcija\u0144skich (i nie tylko) tabu… Wiadomo\u015bci o nieszcz\u0119snej wyprawie Donnera dotar\u0142y do Nowego Jorku ju\u017c wczesnym latem 1847 roku i rozp\u0119ta\u0142y dyskusj\u0119 teologiczn\u0105 o naturze ludzkiej i post\u0119pach Z\u0142a. Ale p\u0119du na Zach\u00f3d ju\u017c nie powstrzyma\u0142y. W tym samym roku 1846 do Kalifornii dotar\u0142o (innymi drogami) 1500 osadnik\u00f3w. W roku1849 by\u0142o ich ju\u017c ponad 25 tysi\u0119cy (po\u0142owa przyby\u0142a szlakiem… Donnera). To w\u0142a\u015bnie \u201efortyniners\u201d (\u201eOh, my darling Clementine\u201d kojarzycie? To miner fortyniner, czyli g\u00f3rnik z roku 49 \u2013 a nie 49-letni – \u017cy\u0142 sobie z c\u00f3reczk\u0105 w kanionie…) stanowili awangard\u0119 rozwoju i sukcesu Kalifornii. Oczywi\u015bcie dzi\u0119ki gor\u0105czce z\u0142ota. Pionierska karawana Donnera odegra\u0142a sw\u0105 symboliczn\u0105 rol\u0119 (patrzcie, jacy z nas, Amerykan\u00f3w, bezkompromisowi herosi!) w tej inwazji na Zach\u00f3d. A kanibalizm? No c\u00f3\u017c, to te\u017c \u015bwiadectwo twardo\u015bci charakter\u00f3w…
\nPisarka ameryka\u0144ska Alma Katsu nie jest pierwsz\u0105, kt\u00f3re ten temat wzi\u0119\u0142a na warsztat. Historia zosta\u0142a wszechstronnie zbadana \u2013 nawet przez archeolog\u00f3w i ekspert\u00f3w policyjnych, opisana przez teolog\u00f3w i moralist\u00f3w, sfilmowana. Ale pani Katsu, urodzona na Alasce c\u00f3rka Amerykanina i Japonki, absolwentka wy\u017cszych (bo magisterskich) studi\u00f3w kreatywnego pisania na uniwersytecie Johna Hopkinsa, wieloletnia funkcjonariuszka federalna (m.in. analityk wywiadu i polityki mi\u0119dzynarodowej), wykorzysta\u0142a histori\u0119 podr\u00f3\u017cy karawany Donnera do\u015b\u0107 lu\u017ano, bowiem upichci\u0142a z tego materia\u0142u klasyczny horror, pe\u0142en makabry i transcendentalnego Z\u0142a. Horror, w kt\u00f3rym rol\u0119 g\u0142\u00f3wn\u0105 odgrywaj\u0105 wynaturzone potwory, prze\u015bladuj\u0105ce ludzi z wyprawy Donnera. Nie powiem z\u0142ego s\u0142owa \u2013 robi to zgrabnie i przejmuj\u0105co, fachowo dawkuj\u0105c groz\u0119. Umie opowiada\u0107, wi\u0119c dobrze si\u0119 ten \u201eG\u0142\u00f3d\u201d czyta. Z tym \u017ce mniej odporni mog\u0105 potem przej\u015b\u0107 na wegetarianizm albo weganizm zgo\u0142a…
\nNie wiem tylko czy konwencja horroru to dobry zabieg literacki \u2013 uprawniony i fortunny. Pani Katsu zak\u0142ada dziewicz\u0105 niewinno\u015b\u0107 wyprawy Donnera (czy dlatego, \u017ce po\u0142owa jej sk\u0142adu to dzieci?), zak\u0142ada, \u017ce z\u0142o przysz\u0142o z zewn\u0105trz \u2013 w postaci potwor\u00f3w, czaj\u0105cych si\u0119 w mroku, ni to wilko\u0142ak\u00f3w, ni to krwio\u017cerczych demon\u00f3w, a mo\u017ce nawet \u201eby\u0142ych\u201d ludzi, op\u0119tanych czym\u015b w rodzaju modnej kilka lat temu antropologicznej ciekawostki z Nowej Gwinei, czyli choroby kuru \u2013 encefalopatii g\u0105bczastej, wywo\u0142anej przez zara\u017cenie prionami, pojawiaj\u0105cej si\u0119 u os\u00f3b praktykuj\u0105cych kanibalizm w\u0142a\u015bnie…
\nNiepotrzebne to przeniesienie z\u0142a na si\u0142y zewn\u0119trzne, demony autonomiczne, istniej\u0105ce samopas gdzie\u015b w otch\u0142ani… To fa\u0142sz. Z\u0142o jest w nas immanentnie, nie potrzeba go \u201einternalizowa\u0107\u201d. Demony czaj\u0105 si\u0119 tu\u017c za naszymi plecami; wystarczy upa\u015b\u0107 i przez chwil\u0119 nie podnosi\u0107 si\u0119, by ruszy\u0142y naprz\u00f3d i czyni\u0142y z\u0142o w twoim imieniu i na tw\u00f3j rachunek; jeste\u015b za to odpowiedzialny… Alma Katsu uatrakcyjnia (je\u015bli horror to atrakcja) swe opowiadanie,. I ja to id\u0119 rozumie\u0107. Ale myli si\u0119 fundamentalnie, ka\u017c\u0105c nam mniema\u0107, \u017ce w\u015bciek\u0142o\u015b\u0107 demon\u00f3w objawi\u0142a si\u0119 sama z siebie. Nie, karawana Donnera nie podj\u0119\u0142a walki z natarciem z\u0142ych duch\u00f3w. Te z\u0142e duchy towarzyszy\u0142y im od pocz\u0105tku, od zawsze. W sprzyjaj\u0105cych warunkach wysz\u0142y na front. To jest prawdziwa historia ludzi Donnera. Ale na wy\u017cszych studiach kreatywnego uprawiania litertury nie ucz\u0105, jak j\u0105 napisa\u0107… Wszelako mimo to lektura \u201eG\u0142odu\u201d wydaje si\u0119 interesuj\u0105ca, a Alma Katsu ma potencja\u0142. Nie my\u015bla\u0142em, \u017ce kiedy\u015b to napisz\u0119 o jakimkolwiek autorze \u2013 do tej pory by\u0142em zdania, \u017ce to retoryczny zwrot grzeczno\u015bciowy, maskuj\u0105cy bezradn\u0105 grafomani\u0119. Lecz tym razem bez kurtuazji: naprawd\u0119 ma mo\u017cliwo\u015bci. To nie prozatorska efemeryda \u2013 ale niech si\u0119 pospieszy…
\nTomasz Sas
\n(27 09 2018)<\/p>\n
\n